Nga Kushtetuta e vitit 1974 te lufta e vitit 1999: \u00e7far\u00eb na tregojn\u00eb dokumentet p\u00ebr rrug\u00ebn politike t\u00eb Kosov\u00ebs?<\/p>\n
Hyrje<\/p>\n
Historia moderne e Kosov\u00ebs shpesh paraqitet si nj\u00eb vij\u00eb relativisht e thjesht\u00eb: autonomia brenda Jugosllavis\u00eb, represioni serb, rezistenca shqiptare, lufta, nd\u00ebrhyrja e NATO-s dhe m\u00eb pas nd\u00ebrtimi i institucioneve t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n
Por historia rrall\u00eb \u00ebsht\u00eb kaq lineare.<\/p>\n
Kur analizohen kushtetutat jugosllave, dokumentet politike, materialet diplomatike dhe studimet akademike mbi periudh\u00ebn 1974\u20131999, shfaqet nj\u00eb tablo shum\u00eb m\u00eb komplekse.<\/p>\n
Kosova nuk kaloi papritur nga nj\u00eb krahin\u00eb autonome n\u00eb nj\u00eb konflikt t\u00eb armatosur. Midis k\u00ebtyre dy pikave ndodh\u00ebn transformime t\u00eb m\u00ebdha kushtetuese, ekonomike dhe politike.<\/p>\n
N\u00eb qend\u00ebr t\u00eb tyre q\u00ebndron nj\u00eb pyetje themelore: Kur filloi n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb procesi politik q\u00eb p\u00ebrfundimisht \u00e7oi Kosov\u00ebn drejt shk\u00ebputjes nga Serbia?<\/p>\n
P\u00ebrgjigjja nuk gjendet n\u00eb nj\u00eb dat\u00eb t\u00eb vetme. Duhet t\u00eb kthehemi s\u00eb paku n\u00eb vitin 1974.<\/p>\n
1. Viti 1974: Kosova ishte krahin\u00eb, por funksiononte n\u00eb shum\u00eb aspekte si nj\u00ebsi federale<\/p>\n
Nj\u00eb nga dokumentet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr t\u00eb kuptuar historin\u00eb moderne t\u00eb Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb Kushtetuta e Republik\u00ebs Socialiste Federative t\u00eb Jugosllavis\u00eb e vitit 1974.<\/p>\n
Formalisht, Kosova nuk u b\u00eb republik\u00eb. Ajo mbeti Krahin\u00eb Socialiste Autonome brenda Republik\u00ebs Socialiste t\u00eb Serbis\u00eb. Por ky formulim juridik nuk tregon t\u00eb gjith\u00eb realitetin institucional.<\/p>\n
Sistemi kushtetues i vitit 1974 i dha Kosov\u00ebs kompetenca shum\u00eb t\u00eb gjera. Kosova kishte kushtetut\u00ebn dhe institucionet e veta dhe merrte pjes\u00eb drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb mekanizma t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb federat\u00ebs jugosllave.<\/p>\n
Kjo krijoi nj\u00eb paradoks: Kosova nuk ishte republik\u00eb, por ishte shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr sesa nj\u00eb administrat\u00eb e zakonshme provinciale.<\/p>\n
Pik\u00ebrisht ky status do t\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb nga burimet kryesore t\u00eb konfliktit politik t\u00eb viteve t\u00eb ardhshme. N\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb opinionit shqiptar shtrohej pyetja: n\u00ebse Kosova kishte popullsi, territor, institucione, universitet, p\u00ebrfaq\u00ebsim federal dhe autonomi kaq t\u00eb gjer\u00eb, p\u00ebrse nuk mund t\u00eb b\u00ebhej republik\u00eb?<\/p>\n
Nga ana tjet\u00ebr, n\u00eb qarqet politike serbe filloi t\u00eb zhvillohej perceptimi se Serbia ishte dob\u00ebsuar brenda federat\u00ebs sepse nuk ushtronte kontroll t\u00eb plot\u00eb mbi Kosov\u00ebn dhe Vojvodin\u00ebn. Dy narrativa politike po zhvilloheshin paralelisht dhe po shkonin drejt p\u00ebrplasjes.<\/p>\n
2. Vdekja e Titos dhe boshll\u00ebku politik<\/p>\n
Josip Broz Tito vdiq m\u00eb 4 maj 1980. Vdekja e tij ishte shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr sesa humbja e nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsi. Sistemi jugosllav ishte nd\u00ebrtuar rreth nj\u00eb ekuilibri kompleks nd\u00ebrmjet republikave, krahinave autonome, Partis\u00eb Komuniste dhe autoritetit personal t\u00eb Titos.<\/p>\n
Pas vdekjes s\u00eb tij, ky ekuilib\u00ebr filloi gradualisht t\u00eb dob\u00ebsohej. Jugosllavia po p\u00ebrballej gjithashtu me probleme serioze ekonomike: papun\u00ebsi, borxh, inflacion dhe pabarazi nd\u00ebrmjet republikave dhe rajoneve. Kosova ishte nd\u00ebr zonat ekonomikisht m\u00eb pak t\u00eb zhvilluara t\u00eb federat\u00ebs.<\/p>\n
Vet\u00ebm disa muaj pas vdekjes s\u00eb Titos do t\u00eb ndodhte nj\u00eb nga ngjarjet q\u00eb ndryshoi historin\u00eb politike t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n
3. Mars 1981: protesta q\u00eb filloi nga student\u00ebt<\/p>\n
N\u00eb mars t\u00eb vitit 1981 shp\u00ebrthyen protesta studentore n\u00eb Prishtin\u00eb. Demonstratat filluan n\u00eb ambientin universitar, por shum\u00eb shpejt mor\u00ebn p\u00ebrmasa m\u00eb t\u00eb gjera dhe k\u00ebrkesat u politizuan.<\/p>\n
Nj\u00eb slogan u b\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm: \u201cKosova Republik\u00eb\u201d.<\/p>\n
Ky formulim ishte politikisht eksploziv, sepse republikat n\u00eb sistemin jugosllav kishin pozit\u00eb kushtetuese t\u00eb ndryshme nga krahinat autonome. Prandaj k\u00ebrkesa p\u00ebr republik\u00eb nuk ishte vet\u00ebm k\u00ebrkes\u00eb p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb t\u00eb drejta; ajo sfidonte struktur\u00ebn e federat\u00ebs.<\/p>\n
Brenda vet\u00eb shoq\u00ebris\u00eb shqiptare nuk ekzistonte domosdoshm\u00ebrisht vet\u00ebm nj\u00eb pozicion. Ekzistonin grupe q\u00eb k\u00ebrkonin republik\u00eb apo ndryshim m\u00eb radikal t\u00eb statusit, nd\u00ebrsa nj\u00eb pjes\u00eb e elit\u00ebs politike dhe akademike shqiptare vepronte brenda sistemit ekzistues jugosllav. Kjo tregon se historia politike shqiptare e Kosov\u00ebs nuk ishte monolite.<\/p>\n
4. \u00c7far\u00eb pa Beogradi n\u00eb vitin 1981?<\/p>\n
P\u00ebr shqiptar\u00ebt, demonstratat mund t\u00eb interpretoheshin si shprehje e pak\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb politike, ekonomike dhe komb\u00ebtare. Por Beogradi i shihte edhe p\u00ebrmes nj\u00eb lente tjet\u00ebr.<\/p>\n
N\u00eb sistemin politik jugosllav, nacionalizmi konsiderohej potencialisht k\u00ebrc\u00ebnim p\u00ebr vet\u00eb ekzistenc\u00ebn e federat\u00ebs. Prandaj k\u00ebrkesa \u201cKosova Republik\u00eb\u201d mund t\u00eb interpretohej jo vet\u00ebm si k\u00ebrkes\u00eb p\u00ebr barazi kushtetuese, por edhe si hap drejt separatizmit.<\/p>\n
I nj\u00ebjti demonstrues mund t\u00eb shihej nga nj\u00ebra pal\u00eb si aktivist p\u00ebr t\u00eb drejta politike dhe nga pala tjet\u00ebr si nacionalist q\u00eb k\u00ebrc\u00ebnonte integritetin e Jugosllavis\u00eb. Ky dallim interpretimi do t\u00eb ndikonte pothuajse gjith\u00eb dekad\u00ebn e ardhshme.<\/p>\n
5. 1981\u20131988: Kosova b\u00ebhet nj\u00eb nga problemet qendrore t\u00eb Jugosllavis\u00eb<\/p>\n
Pas demonstratave, \u00e7\u00ebshtja e Kosov\u00ebs nuk u zhduk. P\u00ebrkundrazi, gjat\u00eb viteve 1980 ajo u b\u00eb nj\u00eb nga temat m\u00eb t\u00eb ndjeshme politike t\u00eb federat\u00ebs.<\/p>\n
Diskutimet mbi marr\u00ebdh\u00ebniet shqiptaro-serbe, pozit\u00ebn e serb\u00ebve dhe malazez\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb, nacionalizmin shqiptar dhe kompetencat e krahin\u00ebs u intensifikuan. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, vet\u00eb Jugosllavia po hynte n\u00eb kriz\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb thell\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb ambient politik filloi ngritja e Slobodan Milo\u0161evi\u0107it.<\/p>\n
6. Milo\u0161evi\u0107i dhe transformimi i \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb Kosov\u00ebs<\/p>\n
Slobodan Milo\u0161evi\u0107 e kuptoi fuqin\u00eb politike t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb Kosov\u00ebs. Gjat\u00eb ngritjes s\u00eb tij n\u00eb politik\u00ebn serbe, \u00e7\u00ebshtja e pozit\u00ebs s\u00eb serb\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb u b\u00eb nj\u00eb element i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i mobilizimit politik.<\/p>\n
Por konflikti nuk ishte thjesht etnik. N\u00eb thelb ishte edhe kushtetues: sa pushtet duhet t\u00eb kishte Serbia mbi Kosov\u00ebn?<\/p>\n
Kushtetuta e vitit 1974 e kishte kufizuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb konsiderueshme aft\u00ebsin\u00eb e Beogradit p\u00ebr t\u00eb kontrolluar drejtp\u00ebrdrejt krahinat autonome. P\u00ebr Milo\u0161evi\u0107in dhe mb\u00ebshtet\u00ebsit e tij, ndryshimi i k\u00ebtij sistemi ishte nj\u00eb objektiv strategjik.<\/p>\n
7. Mars 1989: momenti vendimtar<\/p>\n
N\u00eb mars t\u00eb vitit 1989 u miratuan ndryshime kushtetuese q\u00eb reduktuan ndjesh\u00ebm autonomin\u00eb e Kosov\u00ebs. Ky moment \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga kthesat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb historis\u00eb moderne kosovare.<\/p>\n
Pas vitit 1989 konflikti ndryshoi natyr\u00eb. N\u00eb vitin 1981 pyetja kryesore kishte qen\u00eb: A duhet Kosova t\u00eb b\u00ebhet republik\u00eb? Pas vitit 1989 pyetja p\u00ebr shum\u00eb shqiptar\u00eb u b\u00eb: Si mund t\u00eb mbrohen edhe kompetencat dhe institucionet q\u00eb Kosova i kishte pasur m\u00eb par\u00eb?<\/p>\n
Ky transformim i statusit kushtetues \u00ebsht\u00eb nj\u00eb element qendror p\u00ebr t\u00eb kuptuar zhvillimin e kriz\u00ebs s\u00eb m\u00ebvonshme.<\/p>\n
8. Nj\u00eb shtet brenda nj\u00eb shteti?<\/p>\n
Fillimi i viteve 1990 krijoi nj\u00eb situat\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb pazakont\u00eb. Shum\u00eb shqiptar\u00eb t\u00eb Kosov\u00ebs u shk\u00ebput\u00ebn ose u p\u00ebrjashtuan nga institucionet shtet\u00ebrore serbe. Por shoq\u00ebria nuk mund t\u00eb funksiononte pa institucione.<\/p>\n
Prandaj filloi nd\u00ebrtimi i strukturave paralele. U organizua arsim, u krijuan struktura sh\u00ebndet\u00ebsore, u zhvilluan mekanizma politik\u00eb, u organizuan zgjedhje dhe u mblodh\u00ebn fonde nga diaspora. N\u00eb shum\u00eb raste, sht\u00ebpit\u00eb private u kthyen n\u00eb shkolla.<\/p>\n
Sistemi paralel mund t\u00eb shihet si nj\u00eb form\u00eb e jasht\u00ebzakonshme e nd\u00ebrtimit t\u00eb institucioneve pa kontroll territorial klasik.<\/p>\n
9. Ibrahim Rugova dhe strategjia e rezistenc\u00ebs paq\u00ebsore<\/p>\n
N\u00eb qend\u00ebr t\u00eb k\u00ebsaj politike u vendos Ibrahim Rugova. Strategjia e tij ishte rezistenca paq\u00ebsore.<\/p>\n
Logjika ishte se Kosova nuk mund ta fitonte nj\u00eb konfrontim ushtarak me aparatin jugosllav; prandaj duhej t\u00eb nd\u00ebrtonte legjitimitet nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Rugova synonte ta paraqiste Kosov\u00ebn si nj\u00eb problem politik q\u00eb duhej zgjidhur p\u00ebrmes nd\u00ebrhyrjes diplomatike per\u00ebndimore.<\/p>\n
P\u00ebr disa vite kjo strategji dominoi politik\u00ebn shqiptare t\u00eb Kosov\u00ebs. Por bota ishte e z\u00ebn\u00eb me luft\u00ebra shum\u00eb m\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjakshme n\u00eb Kroaci dhe Bosnj\u00eb-Hercegovin\u00eb.<\/p>\n
10. Daytoni: momenti q\u00eb ndryshoi psikologjin\u00eb politike<\/p>\n
N\u00eb vitin 1995 Marr\u00ebveshja e Daytonit i dha fund luft\u00ebs n\u00eb Bosnj\u00eb, por Kosova nuk u zgjidh n\u00eb Dayton.<\/p>\n
Kjo pati pasoja t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme psikologjike dhe politike. Nj\u00eb pjes\u00eb e shqiptar\u00ebve filloi t\u00eb dyshonte n\u00ebse rezistenca paq\u00ebsore do t\u00eb prodhonte ndonj\u00ebher\u00eb rezultat.<\/p>\n
N\u00ebse komuniteti nd\u00ebrkomb\u00ebtar nd\u00ebrhynte vet\u00ebm kur shp\u00ebrthente lufta, lindte nj\u00eb pyetje e rrezikshme: A po shp\u00ebrblehej lufta m\u00eb shum\u00eb se paqja?<\/p>\n
Nuk ishte domosdoshm\u00ebrisht ky q\u00ebllimi i fuqive per\u00ebndimore, por perceptimi politik kishte r\u00ebnd\u00ebsi.<\/p>\n
11. Dalja e U\u00c7K-s\u00eb<\/p>\n
N\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb viteve 1990, Ushtria \u00c7lirimtare e Kosov\u00ebs filloi t\u00eb shfaqej gjithnj\u00eb e m\u00eb hapur. Kjo ndryshoi ekuilibrin politik.<\/p>\n
Tashm\u00eb ekzistonin dy strategji t\u00eb ndryshme shqiptare: rezistenca institucionale dhe paq\u00ebsore, dhe rezistenca e armatosur.<\/p>\n
Me p\u00ebrshkall\u00ebzimin e dhun\u00ebs gjat\u00eb viteve 1998\u20131999, \u00e7\u00ebshtja e Kosov\u00ebs u shnd\u00ebrrua nga nj\u00eb konflikt kryesisht politik dhe institucional n\u00eb nj\u00eb kriz\u00eb t\u00eb madhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n
12. Pse viti 1998 ndryshoi gjith\u00e7ka?<\/p>\n
P\u00ebrplasjet nd\u00ebrmjet U\u00c7K-s\u00eb dhe forcave serbe\/jugosllave u intensifikuan. Operacionet e forcave serbe shkaktuan viktima civile dhe zhvendosje masive t\u00eb popullsis\u00eb.<\/p>\n
Nga ky moment, Kosova nuk mund t\u00eb trajtohej m\u00eb leht\u00ebsisht si nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e brendshme jugosllave. SHBA-ja, vendet kryesore evropiane, NATO-ja, OSBE-ja, Rusia dhe Kombet e Bashkuara u p\u00ebrfshin\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb. Konflikti ishte nd\u00ebrkomb\u00ebtarizuar.<\/p>\n
13. Rambouillet: \u00e7far\u00eb po negociohej n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb?<\/p>\n
Konferenca e Rambouillet n\u00eb shkurt t\u00eb vitit 1999 \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga ngjarjet m\u00eb t\u00eb debatuara t\u00eb historis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n
Q\u00ebllimi ishte krijimi i nj\u00eb sistemi t\u00eb p\u00ebrkohsh\u00ebm t\u00eb vet\u00ebqeverisjes p\u00ebr Kosov\u00ebn, duke shtyr\u00eb \u00e7\u00ebshtjen p\u00ebrfundimtare t\u00eb statusit. Kjo krijonte nj\u00eb problem pothuajse t\u00eb pazgjidhsh\u00ebm.<\/p>\n
Pala shqiptare synonte pavar\u00ebsin\u00eb. Beogradi insistonte n\u00eb sovranitetin dhe integritetin territorial t\u00eb Jugosllavis\u00eb. Fuqit\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare p\u00ebrpiqeshin t\u00eb nd\u00ebrtonin nj\u00eb zgjidhje t\u00eb p\u00ebrkohshme nd\u00ebrmjet dy pozicioneve q\u00eb n\u00eb thelb ishin t\u00eb papajtueshme.<\/p>\n
Dokumentet e Rambouillet mbeten thelb\u00ebsore p\u00ebr t\u00eb kuptuar vitin 1999.<\/p>\n
14. 24 mars 1999<\/p>\n
M\u00eb 24 mars 1999 NATO filloi fushat\u00ebn ajrore kund\u00ebr Republik\u00ebs Federale t\u00eb Jugosllavis\u00eb. Operacioni zgjati 78 dit\u00eb.<\/p>\n
Nd\u00ebrhyrja mbetet objekt debatesh juridike dhe politike, ve\u00e7an\u00ebrisht sepse fushata ajrore nuk kishte nj\u00eb autorizim t\u00eb posa\u00e7\u00ebm paraprak t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Sigurimit t\u00eb OKB-s\u00eb p\u00ebr p\u00ebrdorimin e forc\u00ebs.<\/p>\n
P\u00ebr mb\u00ebshtet\u00ebsit e nd\u00ebrhyrjes, ajo ishte e nevojshme p\u00ebr t\u00eb ndalur katastrof\u00ebn humanitare. P\u00ebr kritik\u00ebt, krijoi nj\u00eb precedent problematik n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n
Nj\u00eb fakt historik \u00ebsht\u00eb i qart\u00eb: viti 1999 ndryshoi p\u00ebrfundimisht marr\u00ebdh\u00ebnien politike nd\u00ebrmjet Kosov\u00ebs dhe Beogradit.<\/p>\n
15. Qershor 1999: Rezoluta 1244<\/p>\n
Pas p\u00ebrfundimit t\u00eb fushat\u00ebs s\u00eb NATO-s, forcat jugosllave dhe serbe u t\u00ebrhoq\u00ebn nga Kosova. K\u00ebshilli i Sigurimit miratoi Rezolut\u00ebn 1244.<\/p>\n
Kosova u vendos n\u00ebn administrimin e p\u00ebrkohsh\u00ebm nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb OKB-s\u00eb, nd\u00ebrsa KFOR-i u vendos si prani nd\u00ebrkomb\u00ebtare e siguris\u00eb. Por statusi p\u00ebrfundimtar nuk u zgjidh n\u00eb vitin 1999.<\/p>\n
Lufta p\u00ebrfundoi; \u00e7\u00ebshtja politike jo.<\/p>\n
16. \u00c7far\u00eb na tregojn\u00eb dokumentet s\u00eb bashku?<\/p>\n
N\u00ebse vendosim n\u00eb nj\u00eb vij\u00eb Kushtetut\u00ebn e vitit 1974, dokumentet dhe debatet pas demonstratave t\u00eb vitit 1981, ndryshimet kushtetuese t\u00eb vitit 1989, deklarimet politike shqiptare t\u00eb fillimit t\u00eb viteve 1990, dokumentet mbi institucionet paralele, materialet diplomatike amerikane dhe evropiane, dokumentet e Rambouillet, dokumentet e NATO-s dhe Rezolut\u00ebn 1244, del nj\u00eb p\u00ebrfundim i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm:<\/p>\n
Kosova e vitit 1999 nuk mund t\u00eb kuptohet vet\u00ebm duke studiuar luft\u00ebn e viteve 1998\u20131999. Procesi ishte shum\u00eb m\u00eb i gjat\u00eb.<\/p>\n
17. Nj\u00eb interpretim tjet\u00ebr i historis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs<\/p>\n
N\u00ebse historia shihet vet\u00ebm nga fundi, duket sikur gjith\u00e7ka \u00e7onte n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pashmangshme drejt pavar\u00ebsis\u00eb. Por dokumentet e koh\u00ebs tregojn\u00eb se njer\u00ebzit q\u00eb jetonin n\u00eb vitet 1974, 1981, 1989 apo 1995 nuk e dinin se si do t\u00eb p\u00ebrfundonte historia.<\/p>\n
N\u00eb vitin 1974, pavar\u00ebsia e Kosov\u00ebs nuk ishte rezultat i paracaktuar. N\u00eb vitin 1981, askush nuk mund ta dinte se Jugosllavia do t\u00eb shp\u00ebrb\u00ebhej nj\u00eb dekad\u00eb m\u00eb von\u00eb. N\u00eb vitin 1989, askush nuk mund ta dinte se NATO do t\u00eb bombardonte Jugosllavin\u00eb dhjet\u00eb vjet m\u00eb pas.<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse dokumentet origjinale jan\u00eb kaq t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Ato na lejojn\u00eb ta shohim historin\u00eb jo si\u00e7 e dim\u00eb sot, por si\u00e7 dukej n\u00eb momentin kur vendimet merreshin.<\/p>\n
18. A mund t\u00eb ishte shmangur lufta?<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb ndoshta pyetja m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb.<\/p>\n
Po sikur autonomia e vitit 1974 t\u00eb mos ishte reduktuar? Po sikur demonstratat e vitit 1981 t\u00eb ishin trajtuar ndryshe? Po sikur Jugosllavia t\u00eb kishte gjetur nj\u00eb model tjet\u00ebr federal? Po sikur Kosova t\u00eb ishte p\u00ebrfshir\u00eb m\u00eb seriozisht n\u00eb diplomacin\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare para vitit 1998? Po sikur strategjia paq\u00ebsore e Rugov\u00ebs t\u00eb kishte marr\u00eb nj\u00eb p\u00ebrgjigje m\u00eb t\u00eb hershme nd\u00ebrkomb\u00ebtare?<\/p>\n
Historia nuk mund t’u jap\u00eb p\u00ebrgjigje definitive pyetjeve hipotetike. Por dokumentet mund t\u00eb tregojn\u00eb se n\u00eb \u00e7do moment ekzistonin alternativa.<\/p>\n
19. Historia nuk ndryshon kur hapet nj\u00eb dokument \u2013 ndryshon interpretimi yn\u00eb<\/p>\n
Nj\u00eb dokument i ri arkivor nuk e ndryshon at\u00eb q\u00eb ka ndodhur. Ai mund t\u00eb ndryshoj\u00eb at\u00eb q\u00eb dim\u00eb p\u00ebr at\u00eb q\u00eb ka ndodhur.<\/p>\n
Mund t\u00eb tregoj\u00eb se nj\u00eb qeveri dinte m\u00eb shum\u00eb sesa deklaronte publikisht. Mund t\u00eb tregoj\u00eb se nj\u00eb udh\u00ebheq\u00ebs kishte propozuar nj\u00eb kompromis q\u00eb m\u00eb von\u00eb u harrua. Mund t\u00eb zbuloj\u00eb dallimin nd\u00ebrmjet propagand\u00ebs publike dhe negociatave private.<\/p>\n
Prandaj dokumentet e viteve 1974\u20131999 duhet t\u00eb lexohen s\u00eb bashku dhe jo t\u00eb shk\u00ebputura nga konteksti.<\/p>\n
20. P\u00ebrfundim: historia e Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb ende duke u shkruar<\/p>\n
Historia moderne e Kosov\u00ebs nuk filloi me U\u00c7K-n\u00eb, NATO-n apo Milo\u0161evi\u0107in. Rr\u00ebnj\u00ebt institucionale dhe politike t\u00eb konfliktit shkojn\u00eb shum\u00eb m\u00eb thell\u00eb.<\/p>\n
Kushtetuta e vitit 1974 krijoi nj\u00eb status jasht\u00ebzakonisht t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb. Demonstratat e vitit 1981 treguan kufijt\u00eb politik\u00eb t\u00eb atij modeli. Transformimet e vitit 1989 ndryshuan marr\u00ebdh\u00ebnien nd\u00ebrmjet Kosov\u00ebs dhe Serbis\u00eb. Vitet 1990 krijuan nj\u00eb shoq\u00ebri me institucione paralele dhe nj\u00eb strategji t\u00eb organizuar t\u00eb rezistenc\u00ebs paq\u00ebsore.<\/p>\n
D\u00ebshtimi p\u00ebr t\u00eb arritur nj\u00eb zgjidhje politike kontribuoi n\u00eb radikalizimin e situat\u00ebs. Shfaqja e U\u00c7K-s\u00eb ndryshoi dinamik\u00ebn n\u00eb terren. Lufta e viteve 1998\u20131999 e nd\u00ebrkomb\u00ebtarizoi p\u00ebrfundimisht konfliktin. Rambouillet tregoi sa larg ishin pozicionet e pal\u00ebve. Nd\u00ebrhyrja e NATO-s ndryshoi realitetin ushtarak dhe Rezoluta 1244 krijoi realitetin e ri institucional pas luft\u00ebs.<\/p>\n
Prandaj, n\u00ebse ekziston nj\u00eb \u201cdokument q\u00eb ndryshon historin\u00eb e Kosov\u00ebs\u201d, ai ndoshta nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb flet\u00eb e vetme e fshehur n\u00eb nj\u00eb arkiv. \u00cbsht\u00eb mozaiku i dokumenteve q\u00eb, kur lexohen s\u00eb bashku, tregojn\u00eb se rruga nga autonomia e vitit 1974 deri te viti 1999 ishte shum\u00eb m\u00eb komplekse sesa versionet e thjeshtuara q\u00eb p\u00ebrdoren shpesh n\u00eb debatet politike.<\/p>\n
Dhe arkivat ende nuk e kan\u00eb th\u00ebn\u00eb fjal\u00ebn e fundit.<\/p>\n
\u00c7far\u00eb dokumentesh t\u00eb tjera ndodhen ende n\u00eb arkivat e Beogradit, Tiran\u00ebs, Washingtonit, Londr\u00ebs, Mosk\u00ebs dhe kryeqyteteve t\u00eb tjera \u2013 dhe \u00e7far\u00eb mund t\u00eb na tregojn\u00eb ato p\u00ebr vendimet q\u00eb p\u00ebrcaktuan fatin e Kosov\u00ebs?<\/p>\n
Referenca<\/p>\n
1. Weller M. Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independence. Oxford University Press; 2009.
\n2. Weller M. The Rambouillet Conference on Kosovo. International Affairs. 1999;75(2):211\u2013251.
\n3. Independent International Commission on Kosovo. The Kosovo Report: Conflict, International Response, Lessons Learned. Oxford University Press; 2000.
\n4. Hetemi A. Student movements in Kosova (1981): academic or nationalist? Nationalities Papers. 2018.
\n5. Mrdalj M. From Pararepublic to Parastate: International Leverage in Shaping Kosovo’s Secession. Nationalities Papers. 2020;48(1):42\u201360.
\n6. Jakupi A. Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti \u0130\u00e7indeki Kosova \u00d6zerk B\u00f6lgesi Sorunu (1980\u20131989). Balkan Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi. 2017;6(1).
\n7. Constitution of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia. 1974.
\n8. United Nations Security Council. Resolution 1244 (1999). S\/RES\/1244.
\n9. Interim Agreement for Peace and Self-Government in Kosovo. Rambouillet; 1999.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nga Kushtetuta e vitit 1974 te lufta e vitit 1999: \u00e7far\u00eb na tregojn\u00eb dokumentet p\u00ebr rrug\u00ebn politike t\u00eb Kosov\u00ebs? Hyrje Historia moderne e Kosov\u00ebs shpesh paraqitet si nj\u00eb vij\u00eb relativisht e thjesht\u00eb: autonomia brenda Jugosllavis\u00eb, represioni serb, rezistenca shqiptare, lufta, nd\u00ebrhyrja e NATO-s dhe m\u00eb pas nd\u00ebrtimi i institucioneve t\u00eb Kosov\u00ebs. Por historia rrall\u00eb \u00ebsht\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":117639,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6212],"tags":[6045],"class_list":["post-117638","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-editorial","tag-editorial"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117638","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=117638"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117638\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":117640,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/117638\/revisions\/117640"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/media\/117639"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=117638"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=117638"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=117638"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}