{"id":118229,"date":"2026-09-26T16:59:24","date_gmt":"2026-09-26T13:59:24","guid":{"rendered":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/vajzat-dhe-djemte-dallojne-qe-ne-oret-e-para-te-jetes-shkencetaret-zbulojne-ku-e-drejtojne-vemendjen\/"},"modified":"2026-09-26T16:59:24","modified_gmt":"2026-09-26T13:59:24","slug":"vajzat-dhe-djemte-dallojne-qe-ne-oret-e-para-te-jetes-shkencetaret-zbulojne-ku-e-drejtojne-vemendjen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/vajzat-dhe-djemte-dallojne-qe-ne-oret-e-para-te-jetes-shkencetaret-zbulojne-ku-e-drejtojne-vemendjen\/","title":{"rendered":"Vajzat dhe djemt\u00eb dallojn\u00eb q\u00eb n\u00eb or\u00ebt e para t\u00eb jet\u00ebs: Shkenc\u00ebtar\u00ebt zbulojn\u00eb ku e drejtojn\u00eb v\u00ebmendjen"},"content":{"rendered":"<figure class=\"post-featured-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-content\/uploads\/2026\/09\/image-12.jpg\" alt=\"Vajzat dhe djemt\u00eb dallojn\u00eb q\u00eb n\u00eb or\u00ebt e para t\u00eb jet\u00ebs: Shkenc\u00ebtar\u00ebt zbulojn\u00eb ku e drejtojn\u00eb v\u00ebmendjen\"\/><\/figure>\n<p>Nj\u00eb eksperiment me 130 t\u00eb porsalindur ka rikthyer nj\u00eb debat t\u00eb vjet\u00ebr p\u00ebr at\u00eb se sa ndikojn\u00eb biologjia dhe mjedisi n\u00eb zhvillimin e f\u00ebmij\u00ebs<\/p>\n<p>Shkenc\u00ebtar\u00ebt nga University of Cambridge kan\u00eb zbuluar se vajzat dhe djemt\u00eb mund t\u00eb ndryshojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si e drejtojn\u00eb v\u00ebmendjen q\u00eb n\u00eb or\u00ebt e para pas lindjes. Meqen\u00ebse dallimet jan\u00eb v\u00ebrejtur kaq her\u00ebt, studiuesit besojn\u00eb se n\u00eb to mund t\u00eb ken\u00eb rol faktor\u00ebt prenatal\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb hormonet dhe gjenetik\u00ebn.<\/p>\n<p>Studimi i ri, i publikuar n\u00eb revist\u00ebn Biology of Sex Differences, p\u00ebrfshiu 130 t\u00eb porsalindur vet\u00ebm disa or\u00eb pas lindjes dhe p\u00ebrs\u00ebriti, me metoda m\u00eb t\u00eb sakta, nj\u00eb eksperiment t\u00eb zhvilluar m\u00eb shum\u00eb se dy dekada m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n<p>Vajzat shikonin m\u00eb gjat\u00eb fytyrat, djemt\u00eb objektet<\/p>\n<p>Gjat\u00eb eksperimentit, foshnjave iu shfaq\u00ebn nj\u00ebkoh\u00ebsisht dy video. N\u00eb nj\u00ebr\u00ebn shihej nj\u00eb fytyr\u00eb njer\u00ebzore me l\u00ebvizje natyrale, nd\u00ebrsa n\u00eb tjetr\u00ebn nj\u00eb objekt josocial: toptha metalik\u00eb q\u00eb l\u00ebviznin si lavjerr\u00ebsi i Njutonit.<\/p>\n<p>N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, t\u00eb gjitha foshnjat treguan m\u00eb shum\u00eb interes p\u00ebr fytyr\u00ebn njer\u00ebzore. Megjithat\u00eb, kur rezultatet u analizuan sipas gjinis\u00eb, u vu re nj\u00eb dallim mesatar.<\/p>\n<p>Vajzat kalonin nj\u00eb pjes\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb koh\u00ebs duke par\u00eb fytyr\u00ebn njer\u00ebzore, nd\u00ebrsa djemt\u00eb e drejtonin relativisht m\u00eb shpesh v\u00ebmendjen te objekti mekanik.<\/p>\n<p>K\u00ebto dallime nuk n\u00ebnkuptojn\u00eb se \u00e7do vajz\u00eb apo \u00e7do djal\u00eb sillet n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb. Studiuesit theksojn\u00eb se b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr dallime mesatare n\u00eb nivel grupi.<\/p>\n<p>Nj\u00eb pyetje e vjet\u00ebr: biologjia apo mjedisi?<\/p>\n<p>Prej vitesh, studimet kan\u00eb treguar se vajzat, mesatarisht, priren ta zhvillojn\u00eb t\u00eb folurin dhe disa aft\u00ebsi sociale m\u00eb her\u00ebt se djemt\u00eb. Debati shkencor ka qen\u00eb n\u00ebse k\u00ebto dallime lindin kryesisht nga biologjia apo formohen m\u00eb von\u00eb p\u00ebrmes edukimit, kultur\u00ebs dhe pritjeve shoq\u00ebrore.<\/p>\n<p>Pik\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, studimi i foshnjave vet\u00ebm disa or\u00eb pas lindjes \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht interesant. N\u00eb k\u00ebt\u00eb faz\u00eb, p\u00ebrvoja pas lindjes \u00ebsht\u00eb ende shum\u00eb e kufizuar dhe ndikimi i mjedisit shoq\u00ebror nuk ka pasur koh\u00eb t\u00eb grumbullohet.<\/p>\n<p>Autor\u00ebt e studimit konsiderojn\u00eb se kjo e b\u00ebn m\u00eb t\u00eb besueshme hipotez\u00ebn se disa dallime fillestare lidhen me faktor\u00eb q\u00eb veprojn\u00eb para lindjes.<\/p>\n<p>Studimi p\u00ebrs\u00ebrit nj\u00eb rezultat t\u00eb vitit 2000<\/p>\n<p>Nj\u00eb studim i zhvilluar nga University of Cambridge n\u00eb vitin 2000 kishte raportuar nj\u00eb rezultat t\u00eb ngjash\u00ebm: vajzat e porsalindura shikonin mesatarisht m\u00eb gjat\u00eb fytyrat njer\u00ebzore, nd\u00ebrsa djemt\u00eb objektet.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, ai studim ishte kritikuar dhe shkenc\u00ebtar\u00ebt kishin k\u00ebrkuar q\u00eb eksperimenti t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritej me metoda m\u00eb t\u00eb sofistikuara.<\/p>\n<p>Kjo u b\u00eb tani, duke p\u00ebrdorur kushte m\u00eb t\u00eb kontrolluara eksperimentale dhe teknika m\u00eb t\u00eb sakta p\u00ebr p\u00ebrcjelljen e shikimit t\u00eb foshnjave.<\/p>\n<p>Nj\u00eb detaj i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm ishte se studiuesit q\u00eb analizonin videot e syve t\u00eb foshnjave nuk e dinin gjinin\u00eb e tyre dhe as llojin e stimulit q\u00eb po shikonin. Kjo ndihmoi n\u00eb zvog\u00eblimin e mund\u00ebsis\u00eb s\u00eb paragjykimit gjat\u00eb interpretimit t\u00eb rezultateve.<\/p>\n<p>Yumnah Khan, doktorante n\u00eb Autism Research Centre n\u00eb University of Cambridge dhe udh\u00ebheq\u00ebse e studimit, tha se k\u00ebrkime t\u00eb tjera t\u00eb fundit kan\u00eb treguar dallime mesatare gjinore edhe n\u00eb struktur\u00ebn e trurit q\u00eb n\u00eb lindje.<\/p>\n<p>Sipas saj, t\u00eb dh\u00ebnat e reja sugjerojn\u00eb se dallime t\u00eb tilla mund t\u00eb v\u00ebrehen jo vet\u00ebm n\u00eb struktur\u00ebn e trurit, por edhe n\u00eb v\u00ebmendje dhe sjellje.<\/p>\n<p>Profesori Sir Simon Baron-Cohen, drejtor i Autism Research Centre, theksoi se studimi prek nj\u00eb nga pyetjet m\u00eb t\u00eb vjetra n\u00eb psikologji: sa ndikojn\u00eb biologjia dhe sa p\u00ebrvoja n\u00eb form\u00ebsimin e sjelljes njer\u00ebzore.<\/p>\n<p>Sipas tij, fakti q\u00eb dallimet shfaqen kaq shpejt pas lindjes sugjeron se faktor\u00ebt prenatal\u00eb mund t\u00eb ken\u00eb rol. Megjithat\u00eb, k\u00ebta faktor\u00eb nuk veprojn\u00eb t\u00eb izoluar, sepse hormonet dhe gjenet vazhdojn\u00eb t\u00eb nd\u00ebrveprojn\u00eb me p\u00ebrvojat e m\u00ebvonshme t\u00eb jet\u00ebs.<\/p>\n<p>Dallimet nuk p\u00ebrcaktojn\u00eb t\u00eb ardhmen e f\u00ebmij\u00ebs<\/p>\n<p>Dr. Alex Tsompanidis, docent dhe studiues n\u00eb Autism Research Centre, theksoi se dallimet e v\u00ebrejtura n\u00eb lindje duhet t\u00eb kuptohen vet\u00ebm si pika fillestare.<\/p>\n<p>Ato nuk p\u00ebrcaktojn\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si nj\u00eb f\u00ebmij\u00eb do t\u00eb zhvillohet, \u00e7far\u00eb aft\u00ebsish do t\u00eb ket\u00eb apo si do t\u00eb sillet m\u00eb von\u00eb.<\/p>\n<p>Zhvillimi njer\u00ebzor \u00ebsht\u00eb rezultat i nd\u00ebrveprimit t\u00eb vazhduesh\u00ebm mes biologjis\u00eb, mjedisit, edukimit dhe p\u00ebrvojave individuale. Pik\u00ebrisht ky nd\u00ebrveprim krijon larmin\u00eb e madhe mes njer\u00ebzve.<\/p>\n<hr style=\"margin:30px 0\"\/>\n<p style=\"font-size:13px;color:#666\">Burimi: <strong>mesazhi<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nj\u00eb eksperiment me 130 t\u00eb porsalindur ka rikthyer nj\u00eb debat t\u00eb vjet\u00ebr p\u00ebr at\u00eb se sa ndikojn\u00eb biologjia dhe mjedisi n\u00eb zhvillimin e f\u00ebmij\u00ebs Shkenc\u00ebtar\u00ebt nga University of Cambridge kan\u00eb zbuluar se vajzat dhe djemt\u00eb mund t\u00eb ndryshojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si e drejtojn\u00eb v\u00ebmendjen q\u00eb n\u00eb or\u00ebt e para pas lindjes. Meqen\u00ebse dallimet jan\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":118228,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":["post-118229","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-shendetesi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118229","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=118229"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/118229\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/media\/118228"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=118229"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=118229"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=118229"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}