![](\"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/Klodian_Rado_Flasshqip_111-e1760211707717-750x375-1-1.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Asnj\u00eb sistem juridik nuk mbijeton dot pa qart\u00ebsi konceptuale. \u00c7do rend kushtetues nis me nj\u00eb \u201ctruall\u201d t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt ku termat kan\u00eb kuptim dhe funksion. N\u00eb k\u00ebt\u00eb truall hartohen ligjet, nd\u00ebrtohen institucionet, dhe gjykatat interpretojn\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn. Prandaj, kur nj\u00eb ligj i zakonsh\u00ebm vendos t\u00eb normoj\u00eb, e si n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast t\u00eb rishkruaj\u00eb nj\u00eb nga kategorit\u00eb m\u00eb themelore t\u00eb ekzistenc\u00ebs njer\u00ebzore, gjinin\u00eb; k\u00ebrkohet nj\u00eb seriozitet epistemologjik, juridik dhe filozofik q\u00eb shkon p\u00ebrtej retorik\u00ebs s\u00eb momentit.<\/p>\n
Ligji i ri i miratuar nga Kuvendi i Shqip\u00ebris\u00eb, i ashtuquajtur \u201cP\u00ebr Barazin\u00eb Ligjore\u201d, b\u00ebn pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb: nd\u00ebrhyn n\u00eb vet\u00eb tabanin e rendit juridik duke e rip\u00ebrkufizuar termin \u201cgjini\u201d, jo si fakt biologjik binar (mashkull\/fem\u00ebr) i vendosur q\u00eb nga lindja, si\u00e7 ka q\u00ebn\u00eb kuptuar nd\u00ebr shekuj e mij\u00ebvje\u00e7ar\u00eb n\u00eb tok\u00ebn e shqiptar\u00ebve; por si \u201crol i nd\u00ebrtuar n\u00eb kontekstin social\u201d. Me nj\u00eb fjali t\u00eb vetme, e cila ndodhet n\u00eb Nenin 4 pika \u201c\u00eb\u201d e ligjit t\u00eb sapomiratuar, Shqip\u00ebria riformatoi konceptin juridik t\u00eb gjinis\u00eb p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb historin\u00eb e saj.<\/p>\n
N\u00eb momentin q\u00eb Kuvendi shpalli se \u201cgjinia \u00ebsht\u00eb rol i nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror\u201d, lindi menj\u00ebher\u00eb pyetja qendrore q\u00eb duhet t\u2019i paraprij\u00eb \u00e7do debati serioz: ku e gjeti Shqip\u00ebria k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim? Cili tradit\u00eb shoq\u00ebrore apo juridike e mb\u00ebshtet at\u00eb? Cili dokument nd\u00ebrkomb\u00ebtar i ratifikuar nga Shqip\u00ebria e ka p\u00ebrdorur ndonj\u00ebher\u00eb? A ka qen\u00eb ky kuptim pjes\u00eb e ndonj\u00eb ligji shqiptar n\u00eb nj\u00ebqind e tremb\u00ebdhjet\u00eb vjet t\u00eb shtetit ton\u00eb q\u00eb nga pavar\u00ebsia? A ka qen\u00eb ky term i pranuar ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb interpretimin e Kushtetut\u00ebs nga Gjykata Kushtetuese? Apo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkufizim i importuar, i shk\u00ebputur nga \u00e7do kontekst juridik dhe i futur artificialisht n\u00eb nj\u00eb sistem q\u00eb nuk e njeh?<\/p>\n
N\u00ebse ndjekim arkitektur\u00ebn e dispozitave kushtetuese, dhe gjith\u00eb sistemin juridik shqiptar q\u00eb nga krijimi i shtetit shqiptar e deri m\u00eb sot, nj\u00eb gj\u00eb \u00ebsht\u00eb absolutisht e qart\u00eb: asnj\u00ebher\u00eb n\u00eb historin\u00eb e legjislacionit shqiptar, n\u00eb asnj\u00eb kod, n\u00eb asnj\u00eb ligj, n\u00eb asnj\u00eb akt themelor, termi \u201cgjini\u201d nuk ka pasur kuptimin e nj\u00eb roli t\u00eb nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror dhe fluid. N\u00eb konceptimin juridik shqiptar; q\u00eb pas shpalljes s\u00eb pavas\u00ebris\u00eb, Kodet e Mbret\u00ebris\u00eb, tek legjislacioni i periudh\u00ebs socialiste, tek ligjet e viteve \u201990, te Kushtetuta e vitit 1998 dhe amendamentet e saj, si dhe korpusi i kodeve dhe legjislacionit n\u00eb fuqi, \u201cgjinia\u201d ka qen\u00eb absolutisht gjithmon\u00eb nj\u00eb kategori juridike e lidhur me seksin biologjik, e caktuar q\u00eb n\u00eb lindje, binare (fem\u00ebr\/mashkull), e pandryshueshme, dhe q\u00eb pasqyron nj\u00eb fakt biologjik.<\/p>\n
Dokumentet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ratifikuara nga Shqip\u00ebria mb\u00ebshtesin t\u00eb nj\u00ebjtin standard. Deklarata Universale e t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut qart\u00eb dhe prer\u00eb flet p\u00ebr gjin\u00eb binare, \u201cburrin dhe gruan\u201d si subjekte t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs. Pakti Nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr t\u00eb Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR) i referohet t\u00eb drejtave t\u00eb grave dhe burrave n\u00eb kuptimin e tyre biologjik. Konventa p\u00ebr Eliminimin e t\u00eb Gjitha Formave t\u00eb Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW) mbron grat\u00eb si kategori biologjike t\u00eb diskriminuara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb strukturore. Konventa Evropiane e t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut dhe jurisprudenca e saj (nga Goodwin deri te H\u00e4m\u00e4l\u00e4inen), nuk e trajton gjinin\u00eb si rol social, por si kategori juridike t\u00eb lidhur me proceset e rregullta t\u00eb shtetit dhe me kritere objektive.<\/p>\n
As gjykatat kushtetuese evropiane nuk e kan\u00eb shpallur gjinin\u00eb nj\u00eb kategori t\u00eb lir\u00eb sociologjike t\u00eb vet\u00ebdeklaruar. K\u00ebshilli Kushtetues francez ka refuzuar \u00e7do relativizim q\u00eb prek \u201cordre public biologique\u201d; Gjykata Kushtetuese italiane e ka lidhur sistematikisht konceptin e gjinis\u00eb me faktin biologjik dhe jo me interpretimet kulturore. N\u00eb Kroaci dhe Poloni, nocioni i gjinis\u00eb si rol social \u00ebsht\u00eb refuzuar pik\u00ebrisht sepse cenon identitetin juridik t\u00eb familjes dhe t\u00eb personit. Edhe Gjykata Kushtetuese e Lituanis\u00eb ka paralajm\u00ebruar se \u201ckategorit\u00eb themelore t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs nuk mund t\u00eb varen nga perceptime subjektive\u201d.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebto rrethana, lind pyetja q\u00eb \u00e7do qytetar shqiptar ka t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb b\u00ebj\u00eb: n\u00ebse as Kushtetuta jon\u00eb, as kodet tona, as tradita jon\u00eb juridike, as aktet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ratifikuara, as jurisprudenca shqiptare, as e drejta e BE-s\u00eb dhe as gjykatat kushtetuese evropiane nuk e kan\u00eb p\u00ebrkufizuar gjinin\u00eb si rol social, nga e mori parlamenti shqiptar k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim? Cilat jan\u00eb pasojat e k\u00ebtij p\u00ebrkufizimi t\u00eb ri, n\u00eb nivel individual, shoq\u00ebror, dhe juridik? Cilat jan\u00eb masat q\u00eb mund t\u00eb merren, n\u00ebse pasojat jan\u00eb t\u00eb padobishme?<\/p>\n
Q\u00ebllimi i k\u00ebsaj analize, \u00ebsht\u00eb q\u00eb ti jape p\u00ebrgjigje k\u00ebtyre pytjeve, dhe jo vet\u00ebm.<\/p>\n
A ka qen\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb i p\u00ebrkufizuar termi \u201cgjini\u201d n\u00eb legjislacionin shqiptar?<\/p>\n
Debati mbi gjinin\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri nuk mund t\u00eb kuptohet pa u kthyer n\u00eb themelet historike t\u00eb rendit ton\u00eb juridik. N\u00ebse duam t\u00eb dim\u00eb \u00e7far\u00eb kuptimi ka pasur \u201cgjini\u201d p\u00ebr shtetin shqiptar, nuk mjafton t\u00eb shohim ligjin e sot\u00ebm; duhet t\u00eb shqyrtojm\u00eb nj\u00eb histori normative prej m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb shekulli. Gjinia si koncept juridik nuk lind n\u00eb vitin 2025; ai \u00ebsht\u00eb produkt i nj\u00eb tradite q\u00eb ka p\u00ebrshkuar kodet, gjykimet, doktrin\u00ebn dhe vet\u00eb kultur\u00ebn e nj\u00eb populli. Gjinia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga ato kategori t\u00eb lindura vet\u00eb me njeriun. Aq e qart\u00eb dhe e thell\u00eb n\u00eb natyr\u00ebn njer\u00ebzore ka q\u00ebn\u00eb kuptimi i gjinis\u00eb, aq e rr\u00ebnjosur n\u00eb rendin biologjik dhe n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet familjare, sa p\u00ebrkufizimi i saj nuk ka qen\u00eb kurr\u00eb objekt i fantazis\u00eb normative. Nuk ka qen\u00eb e nevojshme. Kjo, deri n\u00eb momentin kur nj\u00eb parlament vendos ta rishpik\u00eb nga e para, sic b\u00ebri Parlamenti i vitit 2025 n\u00eb Shqip\u00ebri.<\/p>\n
Historia e legjislacionit shqiptar, q\u00eb nga pavar\u00ebsia n\u00eb 1912 deri sot, flet me nj\u00eb z\u00eb t\u00eb vet\u00ebm: fjala \u201cgjini\u201d ka n\u00ebnkuptuar gjithmon\u00eb seksin biologjik, mashkull ose fem\u00ebr, burr\u00eb apo grua, djal\u00eb apo vajz\u00eb. Kodet e para t\u00eb shtetit t\u00eb ri shqiptar; duke filluar nga Kodet e Zogut, q\u00eb u frym\u00ebzuan nga tradita franceze dhe italiane, nuk pat\u00ebn asnj\u00eb m\u00ebdyshje n\u00eb trajtimin e gjinis\u00eb si fakt biologjik, i caktuar q\u00eb n\u00eb lindje, dhe i pandryshuesh\u00ebm. Kodi Civil i Mbret\u00ebris\u00eb dhe m\u00eb von\u00eb Kodi Civil i Republik\u00ebs Popullore nuk e konceptuan kurr\u00eb gjinin\u00eb si rol shoq\u00ebror; p\u00ebrkundrazi, e trajtuan si nj\u00eb kategori me r\u00ebnd\u00ebsi themelore p\u00ebr marr\u00ebdh\u00ebniet familjare, trash\u00ebgimore dhe civile. Edhe n\u00eb koh\u00ebn e sistemit socialist, ku ideologjizimi i t\u00eb drejt\u00ebs ishte i fort\u00eb, gjinia nuk u relativizua kurr\u00eb: n\u00eb aktet e lindjes, martes\u00ebs dhe vdekjes ka qen\u00eb gjithmon\u00eb nj\u00eb rubrik\u00eb e qart\u00eb, dhe kjo rubrik\u00eb priste vet\u00ebm nj\u00eb p\u00ebrgjigje: mashkull ose fem\u00ebr.<\/p>\n
Kushtetuta aktuale e Republik\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb nuk e definon gjinin\u00eb pik\u00ebrisht sepse nuk ka pasur asnj\u00ebher\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb. Kushtetutat nuk p\u00ebrkufizojn\u00eb fakte natyrore, sepse ato jan\u00eb kategori t\u00eb bot\u00ebs reale t\u00eb cilat nuk varen nga vullneti i ligjv\u00ebn\u00ebsit. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb, askush nuk ka menduar se \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb sanksionohet n\u00eb Kushtetut\u00eb se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb mashkull e \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb fem\u00ebr. K\u00ebto nuk jan\u00eb nocione juridike t\u00eb lindura nga ligji; jan\u00eb fakte natyrore, t\u00eb verifikuara biologjikisht dhe t\u00eb dokumentuara n\u00eb aktet e gjendjes civile. Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse Kushtetuta, n\u00eb p\u00ebrdorimin e saj konsistent t\u00eb termave, i referohet burrit dhe gruas si kategori t\u00eb vet\u00ebkuptueshme t\u00eb realitetit shoq\u00ebror dhe biologjik t\u00eb popullit shqiptar.<\/p>\n
Neni 54 i Kushtetut\u00ebs \u00ebsht\u00eb pika m\u00eb e fort\u00eb e k\u00ebsaj logjike natyrore. Ai thot\u00eb se \u201cgrat\u00eb shtatz\u00ebna dhe n\u00ebnat e reja kan\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e nj\u00eb mbrojtjeje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb nga shteti.\u201d. Pra Kushtetuta pohon se n\u00ebn\u00eb b\u00ebhet gruaja q\u00eb \u00ebsht\u00eb shtatz\u00ebn\u00eb, dhe gruaja q\u00eb lind f\u00ebmij\u00ebn. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga dispozitat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs familjare shqiptare dhe nj\u00eb nga m\u00eb t\u00eb qartat n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb sistemin ton\u00eb juridik. N\u00eb logjik\u00ebn e Kushtetut\u00ebs, n\u00ebna nuk \u00ebsht\u00eb \u201cpersoni q\u00eb thjesht identifikohet si n\u00ebn\u00eb\u201d, por gruaja q\u00eb ka marr\u00eb pjes\u00eb biologjikisht n\u00eb aktin e lindjes. Ky formulim nuk \u00ebsht\u00eb thjesht zgjedhje stilistike, por \u00ebsht\u00eb themel antropologjik i rendit juridik shqiptar. N\u00eb interpretimin kushtetues, termat q\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb radh\u00ebn e par\u00eb t\u00eb norm\u00ebs kan\u00eb status t\u00eb posa\u00e7\u00ebm: ato shprehin vullnetin e ligjv\u00ebn\u00ebsit kushtetues p\u00ebr t\u2019u lidhur me realitetin objektiv. Kjo n\u00ebnkupton se gjinia \u00ebsht\u00eb e presupozuar si binare dhe biologjike, grua dhe burr. Nuk ka asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb interpretuar Nenin 53, me n\u00ebn\u00eb q\u00eb gjinin\u00eb nuk e ka biologjike, por si element sociologjik pa e dhunuar tekstin, kontekstin, frym\u00ebn, dhe historin\u00eb e miratimit t\u00eb Kushtetut\u00ebs. Pra, burri dhe gruaja nuk jan\u00eb kategori t\u00eb shpikura, por realitete biologjike t\u00eb pranuara nga ligji m\u00eb i lart\u00eb.<\/p>\n
Kodi i Familjes e konfirmon k\u00ebt\u00eb me nj\u00eb qart\u00ebsi q\u00eb nuk lejon ekuivoke. Ai pohon n\u00eb Nenin 7 se \u201cMartesa mund t\u00eb lidhet nd\u00ebrmjet nj\u00eb burri dhe nj\u00eb gruaje q\u00eb kan\u00eb mbushur mosh\u00ebn 18 vje\u00e7.\u201d. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga dispozitat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs familjare shqiptare dhe nj\u00eb nga m\u00eb t\u00eb qartat n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb sistemin ton\u00eb juridik. N\u00eb logjik\u00ebn, tekstin dhe frym\u00ebn e Kodit, ekzistojn\u00eb vet\u00ebm dy gjini: fem\u00ebr dhe mashkull \/ burr\u00eb dhe grua. Martesa dhe familja, si institucion juridik, nuk mund t\u00eb kuptohet pa dallimin binar mashkull-fem\u00ebr. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, ndryshimi i kuptimit t\u00eb gjinis\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb korrigjim teknik, por nj\u00eb tronditje n\u00eb themel t\u00eb gjith\u00eb rendit familjar n\u00eb Shqip\u00ebri.<\/p>\n
Kodi Penal e trajton gjinin\u00eb po me k\u00ebt\u00eb qart\u00ebsi. Dispozitat q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me dhun\u00ebn ndaj grave, me rrethanat r\u00ebnduese n\u00eb krimet e kryera kund\u00ebr tyre, apo me mbrojtjen e vajzave t\u00eb mitura, nuk mund t\u00eb funksionojn\u00eb n\u00ebse gjinia b\u00ebhet kategori sociologjike. Si mund t\u00eb ket\u00eb rrethan\u00eb r\u00ebnduese \u201ckrimi kund\u00ebr nj\u00eb gruaje\u201d, n\u00ebse gruaja nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb nj\u00eb kategori objektive, por identitet i vet\u00ebdeklaruar? Si mund t\u00eb planifikohen politika penale n\u00ebse nj\u00eb mashkull biologjik vet\u00ebdeklarohet si grua dhe k\u00ebrkon trajtim penal si kategori e mbrojtur? Kjo e shkat\u00ebrron koherenc\u00ebn logjike t\u00eb Kodit Penal. E drejta penale \u00ebsht\u00eb fusha q\u00eb k\u00ebrkon objektivitet absolut; relativizimi i gjinis\u00eb e b\u00ebn t\u00eb pamundur.<\/p>\n
Ligjet sociale e konfirmojn\u00eb k\u00ebt\u00eb logjik\u00eb binare. T\u00eb gjitha politikat e mbrojtjes s\u00eb grave shtatz\u00ebna, t\u00eb n\u00ebnave t\u00eb reja, t\u00eb vajzave, t\u00eb n\u00ebnave t\u00eb vetme, t\u00eb grave n\u00eb vendin e pun\u00ebs, e marrin si t\u00eb mir\u00ebqen\u00eb faktin q\u00eb ekziston gruaja biologjike. E drejta sociale dhe administrative \u00ebsht\u00eb e nd\u00ebrthurur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pandashme me realitetin biologjik t\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb, am\u00ebsis\u00eb dhe rolit riprodhues t\u00eb femr\u00ebs. Vendosja e gjinis\u00eb si \u201crol i nd\u00ebrtuar\u201d e b\u00ebn t\u00eb pamundur k\u00ebt\u00eb sistem mbrojtjeje, sepse ai mb\u00ebshtetet n\u00eb fakte biologjike, jo n\u00eb vet\u00ebdeklarime.<\/p>\n
Ligji p\u00ebr Gjendjen Civile, n\u00eb t\u00eb gjitha versionet e tij, ka qen\u00eb i nj\u00ebjt\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb. Gjinin\u00eb e ka trajtuar si fakt i verifikuesh\u00ebm n\u00eb aktin e lindjes, i dokumentuar nga nj\u00eb mjek p\u00ebrmes kritereve objektive biologjike. Kurr\u00eb si p\u00ebrkufizim subjektiv, si rol i interpretuesh\u00ebm, apo si shprehje sociale.<\/p>\n
N\u00ebse shteti ka nj\u00eb nocion minimal t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, ai nis pik\u00ebrisht nga akti i lindjes. E drejta administrative shqiptare, gjat\u00eb gjith\u00eb shekullit t\u00eb fundit, ka funksionuar mbi baz\u00ebn e ndarjes binare fem\u00ebr-mashkull, e cila \u00ebsht\u00eb parakusht i \u00e7do sistemi statistikor, i \u00e7do politike sociale, i \u00e7do mekanizmi t\u00eb mbrojtjes s\u00eb grave. E nj\u00ebjta gj\u00eb vlen p\u00ebr Kodin e Familjes: institucioni i martes\u00ebs, at\u00ebsis\u00eb, am\u00ebsis\u00eb, kujdestaris\u00eb, bir\u00ebsimit, t\u00eb gjitha k\u00ebto konstrukte juridike jan\u00eb t\u00eb mundura vet\u00ebm mbi supozimin se ekzistojn\u00eb dy gjini biologjike.<\/p>\n
N\u00ebse do t\u00eb k\u00ebrkonim ndonj\u00eb rast n\u00eb historin\u00eb e jurisprudenc\u00ebs shqiptare ku gjinia t\u00eb jet\u00eb trajtuar si rol shoq\u00ebror, i ndryshuesh\u00ebm dhe i palidhur me at\u00eb t\u00eb caktuar q\u00eb nga lindja, do t\u00eb hasnim n\u00eb heshtje. Nuk ekziston asnj\u00eb vendim gjyq\u00ebsor, i asnj\u00eb niveli, q\u00eb nga gjykata e shkall\u00ebs s\u00eb par\u00eb e deri tek Gjykata Kushtetuese, q\u00eb ta ket\u00eb relativizuar gjinin\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb sociologjike. Asnj\u00eb. Kur flitet p\u00ebr gjini, \u00ebsht\u00eb n\u00ebnkuptuar gjithmon\u00eb seksi biologjik, mashkull ose fem\u00ebr, i caktuar q\u00eb n\u00eb lindje, dhe i pandryshuesh\u00ebm.<\/p>\n
Pse ligji shqiptar nuk e ka ndier nevoj\u00ebn p\u00ebr ta p\u00ebrkufizuar deri tani termin \u201cgjini\u201d; madje as n\u00eb ligjin aktual \u201cP\u00ebr Gjendjen Civile\u201d, e as ligjin e vitit 2008 \u201cP\u00ebr Barazin\u00eb Gjinore n\u00eb Shoq\u00ebri\u201d q\u00eb \u00ebsht\u00eb ende n\u00eb fuqi (derisa t\u00eb shuqizohet me hyrjen n\u00eb fuqi t\u00eb ligjit t\u00eb ri q\u00eb jemi duke analizuar). Pik\u00ebrisht sepse \u00ebsht\u00eb kategori e vet\u00ebkuptueshme, natyrore, objektive, e verifikueshme dhe e pandryshueshme. Nuk nevojitet p\u00ebrkufizim ligjor p\u00ebr di\u00e7ka q\u00eb \u00ebsht\u00eb fakt i p\u00ebrjetsh\u00ebm i natyr\u00ebs njer\u00ebzore. Askush nuk ka p\u00ebrkufizuar kurr\u00eb konceptin e frym\u00ebmarrjes, t\u00eb r\u00ebnies s\u00eb shiut apo t\u00eb lindjes s\u00eb dit\u00ebs; disa realitete nuk k\u00ebrkojn\u00eb nd\u00ebrhyrje normative. Gjinia ka qen\u00eb gjithmon\u00eb nj\u00ebri prej tyre.<\/p>\n
N\u00eb teorin\u00eb e shkenc\u00ebs juridike, konceptet q\u00eb jan\u00eb universale, t\u00eb qarta dhe t\u00eb q\u00ebndrueshme konsiderohen termina naturae, terma q\u00eb rrjedhin nga natyra dhe nuk kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr normativizim. Jurist\u00ebt klasik\u00eb e quanin k\u00ebt\u00eb \u201clex naturalis\u201d, ligj q\u00eb ekziston para \u00e7do akti njer\u00ebzor. Si\u00e7 shkruante Ciceroni, ligji \u00ebsht\u00eb i vlefsh\u00ebm vet\u00ebm n\u00ebse pasqyron natyr\u00ebn, sepse \u201cnatura e shpreh ligjin, dhe jo ligji natyr\u00ebn\u201d. Nd\u00ebrsa Thomas Aquinas na kujton se \u201ce drejta e njeriut nuk mund t\u00eb kund\u00ebrshtoj\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e natyr\u00ebs, p\u00ebrndryshe ajo nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb e drejt\u00eb\u201d. N\u00eb k\u00ebt\u00eb logjik\u00eb, shteti nuk shpik gjinin\u00eb; ai thjesht e njeh at\u00eb.<\/p>\n
E drejta nd\u00ebrkomb\u00ebtare mb\u00ebshtet plot\u00ebsisht k\u00ebt\u00eb koncept. Dokumentet themelore t\u00eb ratifikuara nga Shqip\u00ebria dhe q\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb n\u00eb maj\u00ebn e piramid\u00ebs si, Deklarata Universale, ICCPR, ICESCR, CEDAW, p\u00ebrdorin termin \u201csex\u201d n\u00eb kuptimin biologjik. Jurisprudenca e GJEDNJ-s\u00eb, nga \u00e7\u00ebshtja Christine Goodwin deri te Parry v. UK, e lidh gjithmon\u00eb gjinin\u00eb me kriteret objektive t\u00eb trupit njer\u00ebzor. Gjykata e Drejt\u00ebsis\u00eb e BE-s\u00eb flet ekskluzivisht p\u00ebr barazin\u00eb midis burrave dhe grave. Asnj\u00eb nga k\u00ebto dokumente nuk e koncepton gjinin\u00eb si rol t\u00eb nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shpikje moderne e disa teorive sociologjike, jo koncept juridik i gjith\u00ebpranuar.<\/p>\n
K\u00ebshtu, pyetja e rradh\u00eb q\u00eb duhet b\u00ebr\u00eb \u00ebsht\u00eb: n\u00ebse ligji shqiptar nuk e ka p\u00ebrkufizuar kurr\u00eb gjinin\u00eb si role t\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb kontekstin social\u201d, si duhet kuptuar ajo n\u00eb rendin ton\u00eb juridik? P\u00ebrgjigjja \u00ebsht\u00eb po aq e qart\u00eb sa historia e legjislacionit: gjinia \u00ebsht\u00eb seks biologjik, i verifikuesh\u00ebm n\u00eb momentin e lindjes dhe i dokumentuar n\u00eb aktet e gjendjes civile. Ky kuptim \u00ebsht\u00eb i vetmi q\u00eb garanton koherenc\u00eb logjike me Kushtetut\u00ebn, aktet nd\u00ebrkomb\u00ebtare, ligjet e brendshme, dhe politikat e mbrojtjes s\u00eb grave, n\u00eb kuotat e p\u00ebrfaq\u00ebsimit, n\u00eb statistikat shtet\u00ebrore dhe n\u00eb vet\u00eb konceptin kushtetues t\u00eb barazis\u00eb.<\/p>\n
Nj\u00eb shtet q\u00eb e ka trajtuar gjinin\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, q\u00eb nga krijimi, e p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb shekull nuk mund t\u00eb ndryshoj\u00eb kuptimin e saj me nj\u00eb p\u00ebrkufizim artificial, t\u00eb shk\u00ebputur nga realiteti, sepse kjo do t\u00eb p\u00ebrmbyste gjith\u00eb arkitektur\u00ebn e s\u00eb drejt\u00ebs shqiptare. Gjinia nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkufizim n\u00eb let\u00ebr; \u00ebsht\u00eb realitet biologjik. Si\u00e7 e shprehte Aristoteli, natyra \u00ebsht\u00eb e pandryshueshme dhe ligji njer\u00ebzor nuk ka fuqin\u00eb ta zhvendos\u00eb at\u00eb; ligji mund ta pasqyroj\u00eb natyr\u00ebn, por nuk mund ta ndryshoj\u00eb me dekret. Shqip\u00ebria, deri n\u00eb vitin 2025, ka ndjekur pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb parim t\u00eb arsyes juridike. Ligji i ri, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, e braktis at\u00eb.<\/p>\n
Me ligjin e ri t\u00eb ashtuquajtur \u201cP\u00ebr Barazin\u00eb Gjinore\u201d, Shqip\u00ebria nd\u00ebrmori nj\u00eb akt q\u00eb mund t\u00eb quhet pa hezitim m\u00eb radikali n\u00eb historin\u00eb e legjislacionit shqiptar modern. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb papritur, pa debat serioz shoq\u00ebror, dhe pa nj\u00eb proces thelb\u00ebsor diskursi publik, Kuvendi vendosi t\u00eb ndryshoj\u00eb kuptimin e vet\u00eb fjal\u00ebs \u201cgjin\u00ec\u201d. N\u00eb Neni 4 q\u00eb p\u00ebrkufizon termat e ligjit, n\u00eb pik\u00ebn (\u00eb), me nj\u00eb fjali t\u00eb shkurt\u00ebr, Shqip\u00ebria nd\u00ebrroi themelet antropologjike t\u00eb shtetit t\u00eb saj, duke e definur gjinin\u00eb k\u00ebshtu: \u201cGjini\u201d n\u00ebnkupton rolet e nd\u00ebrtuara n\u00eb kontekstin social, sjelljet, aktivitetet dhe atributet q\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri e caktuar i konsideron t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr grat\u00eb dhe burrat.<\/p>\n
Kjo fjali, n\u00eb dukje e pafajshme dhe e kursyer, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb thyerje tektonike n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb rendin juridik shqiptar. Ajo nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb ndryshim terminologjik; ajo \u00ebsht\u00eb transplantim konceptual, i cili shkul nj\u00eb nocion q\u00eb ka buruar nga natyra njer\u00ebzore, ka q\u00ebn\u00eb q\u00eb nga krijimi i shtetit i pandryshuar, dhe e z\u00ebvend\u00ebson me nj\u00eb koncept sociologjik t\u00eb shpikur, t\u00eb l\u00ebvizsh\u00ebm, t\u00eb padefinuar dhe t\u00eb pazbatuesh\u00ebm juridikisht. P\u00ebr mij\u00ebra vjet q\u00eb nga njeriu i par\u00eb mbi tok\u00ebn shqiptare, dhe p\u00ebr 113 vjet t\u00eb shtetit shqiptar, gjinia ka qen\u00eb sinonim i seksit biologjik. Ajo ka qen\u00eb kategori objektive, e verifikueshme, e pandryshueshme, e vendosur q\u00eb n\u00eb lindje, e dokumentuar n\u00eb aktet e gjendjes civile dhe e lidhur me institucionet e familjes, martes\u00ebs, prind\u00ebrimit, p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb penale, politikave sociale dhe t\u00eb gjitha deg\u00ebve t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs. Ligji i ri, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb menj\u00ebhershme dhe t\u00eb pakusht\u00ebzuar, e prish k\u00ebt\u00eb koherenc\u00eb shekullore, duke i quajtur gjinit\u00eb \u201crole t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb kontekstin social\u201d.<\/p>\n
Disa lexues mund t\u00eb mendojn\u00eb se, meqen\u00ebse n\u00eb fund t\u00eb p\u00ebrkufizimit ligji p\u00ebrmend fjal\u00ebt \u201cgrat\u00eb dhe burrat\u201d, at\u00ebher\u00eb gjith\u00e7ka mbetet brenda binaritetit biologjik tradicional. Por kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb iluzion. Ky shtim nuk e shp\u00ebton dot konceptin; p\u00ebrkundrazi, e thellon keqkuptimin. Sepse n\u00eb logjik\u00ebn e k\u00ebtij neni, \u201cgrat\u00eb dhe burrat\u201d nuk jan\u00eb m\u00eb kategori faktike natyrore, por etiketa sociologjike, rolet q\u00eb shoq\u00ebria \u201ci konsideron t\u00eb p\u00ebrshtatshme\u201d. Me k\u00ebt\u00eb formulim, ligji nuk po thot\u00eb se gjinia \u00ebsht\u00eb binare; po thot\u00eb se edhe termat \u201cgrua\u201d dhe \u201cburr\u00eb\u201d jan\u00eb konstrukte sociale, t\u00eb cilat shoq\u00ebria mund t\u2019i riformuloj\u00eb, zgjeroj\u00eb ose relativizoj\u00eb sa her\u00eb t\u00eb doj\u00eb. K\u00ebtu q\u00ebndron pik\u00ebrisht rreziku: sapo gjinis\u00eb t\u2019i hiqet themeli biologjik dhe t\u2019i z\u00ebvend\u00ebsohet me konceptin e \u201croleve t\u00eb nd\u00ebrtuara\u201d, vet\u00eb kuptimi i grave dhe burrave humbet stabilitetin juridik dhe kthehet n\u00eb kategori t\u00eb hapura, t\u00eb rr\u00ebshqitshme dhe t\u00eb interpretuara sipas perceptimit t\u00eb momentit. Prania e dy fjal\u00ebve nuk tregon se ligji mbetet binar; p\u00ebrkundrazi, tregon se ligji i konverton edhe k\u00ebto dy kategori n\u00eb produkte t\u00eb kultur\u00ebs, jo t\u00eb natyr\u00ebs. Dhe pik\u00ebrisht ky \u00ebsht\u00eb \u00e7asti ku ndodh devijimi historik: shteti shqiptar, p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb q\u00eb nga krijimi i tij, largohet nga parimi natyror mbi t\u00eb cilin \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar familja, gjendja civile dhe e gjith\u00eb e drejta jon\u00eb private, duke deklaruar se gjinia, dhe rrjedhimisht edhe \u201cgrat\u00eb\u201d e \u201cburrat\u201d, nuk jan\u00eb m\u00eb fakte, por role. N\u00ebse gjinia \u00ebsht\u00eb rol, at\u00ebher\u00eb roli mund t\u00eb jet\u00eb dy, dhjet\u00eb, shtat\u00ebdhjet\u00eb e dy apo t\u00eb pafundme (sipas disa teorive m\u00eb t\u00eb fundit), dhe askush nuk mund t\u00eb thot\u00eb juridikisht se ku mbaron nj\u00eb kategori dhe ku fillon tjetra. Prandaj, frika nuk buron nga prania e ose mosprania e dy fjal\u00ebve, por nga m\u00ebnyra se si ligji i rr\u00ebzon themelet e tyre. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, neni nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues i realitetit, por krijues i nj\u00eb realiteti t\u00eb ri, nj\u00eb realiteti t\u00eb paq\u00ebndruesh\u00ebm, jasht\u00eb parimeve t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs dhe n\u00eb kund\u00ebrshtim me themelin antropologjik t\u00eb shtetit shqiptar.<\/p>\n
Nga perspektiva kushtetuese, ky p\u00ebrkufizim p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nd\u00ebrhyrje t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb n\u00eb struktur\u00ebn e nenit 53 t\u00eb Kushtetut\u00ebs, i cili presupozon qart\u00ebsisht se \u201cburri\u201d dhe \u201cgruaja\u201d jan\u00eb kategori biologjike. P\u00ebrkufizimi i ri e b\u00ebn k\u00ebt\u00eb nen praktikisht t\u00eb pakuptuesh\u00ebm. N\u00ebse gjinia \u00ebsht\u00eb \u201crol i nd\u00ebrtuar n\u00eb kontekstin social\u201d, at\u00ebher\u00eb kush \u00ebsht\u00eb burri? Kush \u00ebsht\u00eb gruaja? A mjafton vet\u00ebdeklarimi? A \u00ebsht\u00eb gjinia nj\u00eb \u201crol\u201d q\u00eb nd\u00ebrtohet, apo nd\u00ebrrohet? A nd\u00ebrtohet bashk\u00ebshort\u00ebsia mbi \u201crole shoq\u00ebrore\u201d? Kushtetuta p\u00ebrcakton institutin e martes\u00ebs, duke n\u00ebnkuptuar realitetin natyror t\u00eb dy sekseve biologjike, jo mbi role q\u00eb mund t\u00eb ndryshojn\u00eb sipas zgjedhjes dhe humorit t\u00eb koh\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, ligji i ri hyn n\u00eb konflikt t\u00eb drejt\u00ebp\u00ebrdrejt\u00eb me Kushtetut\u00ebn, dhe aktet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ratifikuara, duke ndryshuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb t\u00ebrthort\u00eb kuptimin e \u201cgjinis\u00eb\u201d pa amendament kushtetues; nj\u00eb ligj a priori n\u00eb kund\u00ebrshtim me hierarkin\u00eb e normave sipas nenit 4 dhe 116 dhe sipas gjith\u00eb doktrin\u00ebs s\u00eb supremacis\u00eb kushtetuese.<\/p>\n
Asnj\u00eb dokument nd\u00ebrkomb\u00ebtar q\u00eb Shqip\u00ebria ka ratifikuar nuk p\u00ebrdor k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim. Deklarata Universale e t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut (1948) flet p\u00ebr \u201cburra dhe gra\u201d. Pakti Nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr t\u00eb Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR) flet p\u00ebr \u201csex\u201d, jo \u201cgender\u201d si rol social. Paktet ekonomike e kulturore (ICESCR), Konventa Evropiane e t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut (KEDNJ), Konventa p\u00ebr Eliminimin e t\u00eb Gjitha Formave t\u00eb Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW); t\u00eb gjitha p\u00ebrdorin seksin biologjik si kategori juridike. Asnj\u00eb prej tyre nuk e definon gjinin\u00eb si \u201crol i nd\u00ebrtuar n\u00eb kontekstin social\u201d.<\/p>\n
Nga perspektiva hermeneutike, nocioni \u201crol i nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror\u201d \u00ebsht\u00eb shprehje e teorive t\u00eb shekullit XX t\u00eb Judith Butler, Money dhe poststrukturalist\u00ebve francez\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt e konsiderojn\u00eb gjinin\u00eb performanc\u00eb, narrativ\u00eb, diskurs. K\u00ebto teori, nuk kan\u00eb kurrfar\u00eb statusi juridik n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn evropiane. P\u00ebrkundrazi, gjykatat kushtetuese t\u00eb Franc\u00ebs, Kroacis\u00eb, Polonis\u00eb, Lituanis\u00eb, Letonis\u00eb, Austris\u00eb dhe Gjermanis\u00eb e kan\u00eb hedhur posht\u00eb iden\u00eb se gjinia mund t\u00eb shk\u00ebputet nga seks biologjik.<\/p>\n
Me k\u00ebt\u00eb hap, Shqip\u00ebria krijon nj\u00eb realitet absurd: p\u00ebrkufizimi i ri nuk \u00ebsht\u00eb marramend\u00ebs vet\u00ebm pse \u00ebsht\u00eb ideologjik, por sepse \u00ebsht\u00eb juridikisht i pamundur. \u201cRoli social\u201d \u00ebsht\u00eb kategori sasiore e pakufizuar, q\u00eb varet nga perceptimi, kultura, moda shoq\u00ebrore, psikologjia individuale dhe dinamikat e grupit. T\u00eb vendos\u00ebsh q\u00eb gjinia \u00ebsht\u00eb \u201crol social\u201d do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb heq\u00ebsh kufirin midis faktit dhe perceptimit, midis biologjis\u00eb dhe narrativ\u00ebs, midis dokumentit dhe vet\u00ebdeklarimit. A mundet e drejta civile apo familjare, t\u00eb administroj\u00eb perceptime? A mundet gjendja civile t\u00eb regjistroj\u00eb role? A mundet Kodi Penal t\u00eb mbroj\u00eb kategori q\u00eb nuk jan\u00eb t\u00eb verifikueshme? A mundet ligji t\u00eb shnd\u00ebrrohet n\u00eb pasqyr\u00eb psikologjike t\u00eb individit? T\u00eb gjitha k\u00ebto pyetje marrin p\u00ebrgjigje negative n\u00eb doktrin\u00ebn moderne.<\/p>\n
N\u00ebse ligji \u00ebsht\u00eb forma m\u00eb e lart\u00eb e arsyes dhe nd\u00ebrgjegjes s\u00eb njeriut t\u00eb b\u00ebr\u00eb norm\u00eb, si\u00e7 thoshte Ciceroni, at\u00ebher\u00eb p\u00ebrkufizimi i ri \u00ebsht\u00eb mohim i arsyes dhe i realitetit. Ligji i ri nuk e nd\u00ebrton rendin juridik; ai e mjegullon at\u00eb. Shqip\u00ebria nuk ka p\u00ebrball\u00eb thjesht nj\u00eb gabim terminologjik; ka p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb p\u00ebrmbysje t\u00eb m\u00ebnyr\u00ebs se si shteti dhe shoq\u00ebria shqiptare kupton gjinn\u00eb dhe vet\u00eb njeriun. Dhe kur shteti e braktis realitetin biologjik dhe bie n\u00eb vorbull\u00ebn e koncepteve sociologjike t\u00eb pap\u00ebrcaktuara, humbet aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbrojtur barazin\u00eb, p\u00ebr t\u00eb garantuar sigurin\u00eb juridike dhe p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb gjykat\u00ebs i drejt\u00eb i marr\u00ebdh\u00ebnieve shoq\u00ebrore.<\/p>\n
Ligji i ri, duke futur k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim, b\u00ebn nj\u00eb hap t\u00eb rreziksh\u00ebm drejt relativizimit normativ, ku \u00e7do kategori natyrore mund t\u00eb b\u00ebhet konstrukt social. Ky nuk \u00ebsht\u00eb progress, \u00ebsht\u00eb dezintegrim i kategorive themelore mbi t\u00eb cilat nd\u00ebrtohet rendi juridik. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, p\u00ebrkufizimi \u201cgjinia \u00ebsht\u00eb rol i nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror\u201d nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dispozit\u00eb e thjesht\u00eb, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb thirrje alarmi p\u00ebr gjith\u00eb rendin juridik shqiptar. Shqip\u00ebria nuk ka nevoj\u00eb p\u00ebr mjegullimin e realitetit: ka nevoj\u00eb p\u00ebr qart\u00ebsi, koherenc\u00eb dhe respekt ndaj natyr\u00ebs s\u00eb njeriut, sepse vet\u00ebm mbi k\u00ebt\u00eb themel ngrihet nj\u00eb rend kushtetues i q\u00ebndruesh\u00ebm.<\/p>\n
Nga erdhi ky p\u00ebrkufizim? Burimi i keqkuptuar: Konventa e Stambollit<\/p>\n
N\u00eb thelb t\u00eb gjith\u00eb debatit mbi p\u00ebrkufizimin e ri t\u00eb \u201cgjinis\u00eb\u201d fshihet nj\u00eb keqkuptim i madh, nj\u00eb keqp\u00ebrdorim i nj\u00eb instrumenti nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe nj\u00eb interpretim q\u00eb as vet\u00eb autor\u00ebt e Konvent\u00ebs s\u00eb Stambollit nuk do ta kishin imagjinuar kurr\u00eb. P\u00ebr t\u00eb kuptuar se si u fut n\u00eb ligjin shqiptar nj\u00eb nocion i pazakont\u00eb, i huaj p\u00ebr sistemin ton\u00eb juridik dhe t\u00eb papranish\u00ebm n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn evropiane, duhet t\u00eb kthehemi pik\u00ebrisht te neni 3(c) i Konvent\u00ebs s\u00eb Stambollit, aty ku q\u00ebndron burimi i vet\u00ebm i k\u00ebtij koncepti.<\/p>\n
Neni 3(c) i Konvent\u00ebs jep nj\u00eb p\u00ebrkufizim orientues: \u201cgender shall mean the socially constructed roles, behaviours, activities and attributes that a given society considers appropriate for women and men.\u201d (N\u00eb gjuh\u00ebn shqip p\u00ebrkthehet fiks si p\u00ebrmbajtja e Nenit 4 (\u00eb) t\u00eb Ligjit: \u201cGjini\u201d n\u00ebnkupton rolet e nd\u00ebrtuara n\u00eb kontekstin social, sjelljet, aktivitetet dhe atributet q\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri e caktuar i konsideron t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr grat\u00eb dhe burrat.)<\/p>\n
Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkufizim q\u00eb synon vet\u00ebm nj\u00eb dimension t\u00eb kufizuar: t\u00eb shpjegoj\u00eb se stereotipet e kultur\u00ebs ndikojn\u00eb n\u00eb dhun\u00ebn ndaj grave. Ky nuk \u00ebsht\u00eb, dhe nuk mund t\u00eb jet\u00eb, p\u00ebrkufizim juridik i gjinis\u00eb si kategori e statusit civil. Ai nuk \u00ebsht\u00eb koncept ontologjik, nuk \u00ebsht\u00eb norm\u00eb juridike q\u00eb shfuqizon biologjin\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb detyrim p\u00ebr shtetet dhe nuk \u00ebsht\u00eb kurr\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb nga shtetet an\u00ebtare t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Evrop\u00ebs apo t\u00eb BE-s\u00eb ku Konventa \u00ebsht\u00eb ratifikuar dhe zbatuar.<\/p>\n
N\u00eb doktrin\u00ebn e t\u00eb drejt\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare, Konventa e Stambollit konsiderohet si nj\u00eb Konvent\u00eb Kuad\u00ebr. Kjo do t\u00eb thot\u00eb se ajo krijon nj\u00eb \u201ckorniz\u00eb\u201d t\u00eb p\u00ebrgjithshme p\u00ebr shtetet n\u00ebnshkruese, por detyr\u00ebn p\u00ebr ta p\u00ebrkufizuar termin \u201cgjini\u201d ia l\u00eb secilit shtet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pavarur. Pra Konventa e Stambollit nuk strukturon rendin juridik t\u00eb brendsh\u00ebm. \u00cbsht\u00eb thjesht nj\u00eb instrument normativ orientues, jo nj\u00eb kod civil, jo nj\u00eb kod familjar, jo nj\u00eb ligj p\u00ebr gjendjen civile. Ajo nuk mund t\u00eb futet fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb n\u00eb legjislacionin e nj\u00eb shteti pa u p\u00ebrshtatur me rendin kushtetues dhe kultur\u00ebn juridike t\u00eb tij, sepse e para \u00ebsht\u00eb teknikisht e paprdorshme, dhe bie ndesh me vet\u00eb natyr\u00ebn e Konvent\u00ebs q\u00eb k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb ia l\u00eb shteteve.<\/p>\n
Ky \u00ebsht\u00eb edhe pozicioni zyrtar i K\u00ebshillit t\u00eb Evrop\u00ebs, i cili n\u00eb udh\u00ebzimet interpretative t\u00eb Konvent\u00ebs thekson se neni 3(c) \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb p\u00ebrshkrim analitik, i krijuar p\u00ebr t\u00eb kuptuar si funksionojn\u00eb stereotipet gjinore n\u00eb prodhimin e dhun\u00ebs, dhe n\u00eb asnj\u00eb rast nuk synon t\u00eb modifikoj\u00eb kategorit\u00eb juridike t\u00eb gjinis\u00eb, t\u00eb familjes apo t\u00eb gjendjes civile. Komentet zyrtare (Explanatory Report) theksojn\u00eb shprehimisht se \u00e7do shtet ka diskrecion t\u00eb plot\u00eb p\u00ebr ta p\u00ebrshtatur termin sipas tradit\u00ebs, kultur\u00ebs dhe sistemit t\u00eb vet juridik. Asnj\u00eb shteti nuk i k\u00ebrkohet t\u00eb heq\u00eb dor\u00eb nga koncepti biologjik i gjinis\u00eb, as t\u00eb ndryshoj\u00eb definicionet e statusit civil, as t\u00eb riformuloj\u00eb kategorit\u00eb mashkull\u2013fem\u00ebr.<\/p>\n
Madje vet\u00eb K\u00ebshilli i Evrop\u00ebs ka deklaruar publikisht, n\u00eb disa dokumente analitike, se Konventa nuk vendos detyrime p\u00ebr shtetet q\u00eb t\u00eb ndryshojn\u00eb p\u00ebrkufizimet e tyre t\u00eb gjinis\u00eb n\u00eb ligjet e gjendjes civile, n\u00eb kodet e familjes apo n\u00eb instrumentet e statusit personal. Q\u00ebllimi \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm lufta kund\u00ebr dhun\u00ebs, jo rishpikja juridike e identitetit njer\u00ebzor. Ky pozicion \u00ebsht\u00eb kaq i konsoliduar, kaq i pranuar dhe kaq i padiskutuesh\u00ebm saq\u00eb disa shtete, si Kroacia, Hungaria, Sllovakia, Letonia, Polonia dhe Lituania, kan\u00eb b\u00ebr\u00eb deklarime zyrtare shoq\u00ebruese t\u00eb ratifikimit, p\u00ebr t\u00eb theksuar se nocioni \u201cgender\u201d n\u00eb Konvent\u00eb nuk prek kategorin\u00eb juridike t\u00eb gjinis\u00eb. Vet\u00eb fakti q\u00eb shtetet ndjeheshin t\u00eb detyruara ta deklaronin k\u00ebt\u00eb tregon qart\u00eb se Konventa as nuk synon e as nuk mund t\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb riformatuar kategorit\u00eb juridike t\u00eb seksit.<\/p>\n
\u00cbsht\u00eb dometh\u00ebn\u00ebse q\u00eb n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Evrop\u00ebn, Konventa nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur kurr\u00eb p\u00ebr t\u00eb ndryshuar kuptimin juridik t\u00eb gjinis\u00eb. Askund ky nocion nuk \u00ebsht\u00eb futur n\u00eb ligjet e gjendjes civile, n\u00eb kodet e familjes apo n\u00eb ligjet mbi statusin personal. Shtetet europiane e kan\u00eb kuptuar shum\u00eb qart\u00eb dallimin midis nj\u00eb koncepti kuad\u00ebr t\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr q\u00ebllime analitike dhe orientuese, dhe nj\u00eb kategorie juridike q\u00eb nd\u00ebrton shtetin. Nj\u00eb koncept q\u00eb shpjegon stereotipet kulturore nuk mund t\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb shnd\u00ebrruar gjith\u00eb struktur\u00ebn juridike t\u00eb nj\u00eb shteti. T\u00eb vendos\u00ebsh barazi midis tyre do t\u00eb ishte nj\u00ebsoj si t\u00eb p\u00ebrdor\u00ebsh teorin\u00eb e roleve shoq\u00ebrore p\u00ebr t\u00eb riformuluar nocionin \u201cn\u00ebn\u00eb\u201d apo \u201cat\u00eb\u201d n\u00eb Kushtetut\u00eb apo n\u00eb Kodin e Familjes, nj\u00eb absurditet juridik.<\/p>\n
N\u00eb Shqip\u00ebri, megjithat\u00eb, ndodhi e pamenduara. N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb kuptohej karakteri kuad\u00ebr dhe orientues i Konvent\u00ebs, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb kuptuar n\u00eb \u00e7do shtet tjet\u00ebr t\u00eb Evrop\u00ebs, Neni 3(c) u kopjua fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb dhe u fut si norm\u00eb pozitive, si p\u00ebrkufizim i detyruesh\u00ebm juridik p\u00ebr gjinin\u00eb. Mandej, bazuar mbi k\u00ebt\u00eb koncept, u bazua i gjith\u00eb i ashtuquaturi Ligji \u201cP\u00ebr Barazin\u00eb Gjinore\u201d. K\u00ebtu q\u00ebndron gabimi fatal: nj\u00eb tekst i krijuar p\u00ebr t\u00eb shpjeguar rolet sociale q\u00eb i atribuohen grave dhe burrave n\u00eb \u201cnj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb caktuar\u201d, pra nj\u00eb nen q\u00eb n\u00eb origjin\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb i vet\u00ebzbatuesh\u00ebm, u trajtua si norm\u00eb e vet\u00ebzbatueshme. Nj\u00eb dispozit\u00eb kuad\u00ebr, e cila n\u00eb doktrin\u00ebn e s\u00eb drejt\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare ka nevoj\u00eb p\u00ebr transpozim, adaptim, harmonizim dhe lidhje me sistemin kushtetues dhe ligjor komb\u00ebtar; u fut n\u00eb ligj si nj\u00eb formul\u00eb matematike, pa asnj\u00eb reflektim interpretativ, pa asnj\u00eb analiz\u00eb t\u00eb struktur\u00ebs s\u00eb rendit juridik shqiptar, e ndoshta edhe pa u kuptuar fare se kush ishte p\u00ebrmbajtja dhe q\u00ebllimi i p\u00ebrkufizimit.<\/p>\n
Edhe nj\u00eb student i vitit t\u00eb par\u00eb juridik, e di q\u00eb nj\u00eb konvent\u00eb kuad\u00ebr nuk mund t\u00eb futet kurr\u00eb automatikisht n\u00eb ligj, sepse ajo nuk \u00ebsht\u00eb e nd\u00ebrtuar p\u00ebr t\u2019u zbatuar direkt. Vet\u00ebm normat e qarta, t\u00eb precizuara dhe t\u00eb vet\u00ebzbatueshme t\u00eb traktateve nd\u00ebrkomb\u00ebtare hyjn\u00eb direkt n\u00eb legjislacionin e brendsh\u00ebm. Por neni 3(c) nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb norm\u00eb e till\u00eb. Ta marr\u00ebsh dhe ta fut\u00ebsh n\u00eb nj\u00eb ligj t\u00eb brendsh\u00ebm pa p\u00ebrshtatje \u00ebsht\u00eb nj\u00ebsoj si t\u00eb marr\u00ebsh nj\u00eb udh\u00ebzues teorik dhe ta shpall\u00ebsh ligj kushtetues. N\u00eb aspektin juridik, kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shkelje e parimit t\u00eb struktur\u00ebs s\u00eb brendshme normative, sepse rendi juridik shqiptar nuk \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar mbi nocione sociologjike, por mbi kategori biologjike, t\u00eb verifikueshme dhe t\u00eb pandryshueshme.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb lind nj\u00eb pyetje e madhe: pse Shqip\u00ebria mori nj\u00eb p\u00ebrkufizim kuad\u00ebr, q\u00eb shtetet europiane e p\u00ebrdorin si orientim politik, dhe e futi n\u00eb ligj si p\u00ebrkufizim detyrues juridik? Asnj\u00eb shtet europian nuk ka b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb. Madje shum\u00eb prej tyre, si Kroacia, Hungaria, Sllovakia, Letonia, Lituania dhe Polonia, kan\u00eb b\u00ebr\u00eb rezerva pik\u00ebrisht p\u00ebr t\u00eb shmangur imponimin e interpretimit sociologjik t\u00eb gjinis\u00eb mbi kategorit\u00eb e tyre juridike komb\u00ebtare. Kroacia ka deklaruar zyrtarisht se Konventa nuk k\u00ebrkon ndryshim t\u00eb kuptimit t\u00eb gjinis\u00eb. Hungaria ka argumentuar se Konventa nuk ka fuqi t\u00eb ndryshoj\u00eb kategorit\u00eb e s\u00eb drejt\u00ebs civile. Turqia, p\u00ebr arsye t\u00eb tjera, \u00ebsht\u00eb t\u00ebrhequr krejt\u00ebsisht nga Konventa, por nd\u00ebr argumentet e saj kryesore \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht kund\u00ebrshtimi ndaj relativizimit t\u00eb kategoris\u00eb s\u00eb gjinis\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb asnj\u00eb rast nuk ekziston nj\u00eb shtet i vet\u00ebm europian q\u00eb e ka p\u00ebrdorur nenin 3(c) p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkufizuar, ndryshuar, riformuluar dhe shkat\u00ebrruar konceptin e gjinis\u00eb n\u00eb legjislacionin e brendsh\u00ebm. Vet\u00ebm Shqip\u00ebria e ka b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb. Vet\u00ebm Shqip\u00ebria ka marr\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb nj\u00eb definicion t\u00eb nj\u00eb konvente kuad\u00ebr dhe e ka shnd\u00ebrruar n\u00eb baz\u00eb t\u00eb nj\u00eb ligji t\u00eb brendsh\u00ebm q\u00eb nd\u00ebrhyn n\u00eb struktur\u00ebn antropologjike t\u00eb Kushtetut\u00ebs. Vet\u00ebm Shqip\u00ebria ka vendosur t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb sistemin e saj juridik mbi nj\u00eb nocion q\u00eb as Konventa nuk e k\u00ebrkon, as Evropa nuk e njeh, as jurisprudenca nd\u00ebrkomb\u00ebtare nuk e ka pranuar, dhe as shoq\u00ebria shqiptare nuk e njeh.<\/p>\n
Ky \u00ebsht\u00eb thelbi i \u00e7\u00ebshtjes: p\u00ebrkufizimi i ri nuk lindi nga nevoja juridike, as nga k\u00ebrkesat e BE-s\u00eb, as nga standardet nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Ai lindi nga keqinformimi, keqleximi, dhe keqp\u00ebrdorimi i nj\u00eb instrumenti nd\u00ebrkomb\u00ebtar. Konventa e Stambollit nuk \u00ebsht\u00eb manual i gjinis\u00eb p\u00ebr shtetet; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb instrument p\u00ebr t\u00eb luftuar dhun\u00ebn ndaj grave. Ta shnd\u00ebrrosh at\u00eb Konvent\u00eb, si baz\u00eb juridike, p\u00ebr t\u00eb futur artificialisht koncepte teorike q\u00eb e shikojn\u00eb gjinin\u00eb si fluide, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shp\u00ebrfyt\u00ebrim i natyr\u00ebs s\u00eb saj. Si\u00e7 paralajm\u00ebronte Aristoteli, gabimi n\u00eb nocionet e para, rr\u00ebzon t\u00eb gjith\u00eb sistemin e arsyes, sepse \u201cn\u00ebse parimet jan\u00eb t\u00eb pasakta, edhe p\u00ebrfundimet do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb pasakta\u201d. Pra, kur nocionet themelore keqinterpretohen, gjith\u00eb sistemi i arsyes bie. Shqip\u00ebria, me k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkufizim, rrezikon t\u00eb bjer\u00eb pik\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb kurth.<\/p>\n
N\u00eb fund, e v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb e thjesht\u00eb dhe e pakund\u00ebrshtueshme p\u00ebr k\u00ebdo q\u00eb njeh tekstin, komentarin dhe praktik\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare: Konventa e Stambollit nuk k\u00ebrkon, nuk n\u00ebnkupton dhe nuk detyron asnj\u00eb shtet t\u00eb ndryshoj\u00eb kuptimin juridik t\u00eb gjinis\u00eb. Ajo nuk e sheh kurr\u00eb \u201cgender\u201d-in si kategori t\u00eb gjendjes civile, nuk e lidh me martes\u00ebn, me regjistrin civil, me sportin, me prind\u00ebrin\u00eb apo me politikat e p\u00ebrfaq\u00ebsimit; ajo e p\u00ebrdor thjesht si kategori analitike p\u00ebr t\u00eb shpjeguar shkaqet shoq\u00ebrore t\u00eb dhun\u00ebs ndaj grave, duke i l\u00ebn\u00eb \u00e7do shteti kompetenc\u00ebn e plot\u00eb p\u00ebr t\u00eb ruajtur p\u00ebrkufizimin biologjik t\u00eb gjinis\u00eb sipas rendit t\u00eb vet kushtetues.<\/p>\n
Pik\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, interpretimi i futur n\u00eb ligjin shqiptar, duke z\u00ebvend\u00ebsuar kuptimin qindar e mij\u00ebra vjecar t\u00eb gjinis\u00eb n\u00eb trojet shqiptare, me nj\u00eb p\u00ebrkufizim t\u00eb kopjuar keq dhe jasht\u00eb kontektsit nga Konventa e Stambollit, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shpikje, nj\u00eb keqp\u00ebrkthim dhe nj\u00eb keqorientim i rreziksh\u00ebm, i cili nuk ka rr\u00ebnj\u00eb as n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare, as n\u00eb acquis t\u00eb BE-s\u00eb, as n\u00eb jurisprudenc\u00ebn kushtetuese evropiane. P\u00ebrkufizimi i ri nuk erdhi nga as nga Konventa e Stambollit, as nga K\u00ebshilli i Evrop\u00ebs, as nga BE-ja; ai erdhi nga p\u00ebrdorimi i gabuar i emrit t\u00eb Evrop\u00ebs p\u00ebr t\u00eb futur n\u00eb Shqip\u00ebri nj\u00eb ideologji gjinore ekstreme, t\u00eb cil\u00ebn shum\u00eb shtete evropiane e kan\u00eb refuzuar, kufizuar ose e kan\u00eb interpretuar vet\u00ebm brenda kuadrit t\u00eb luft\u00ebs kund\u00ebr dhun\u00ebs ndaj grave.<\/p>\n
Duhet theksuar se kjo val\u00eb globale e eksperimenteve juridike duke tentuar futjen e koncepteve t\u00eb gjinis\u00eb si konstrukt social fluid, i palidhur me bilogjin\u00eb, dhe seksin q\u00eb nga lindja, nuk \u00ebsht\u00eb burim konflikti vet\u00ebm n\u00eb Europ\u00eb, por ka qen\u00eb objekt i p\u00ebrplasjeve t\u00eb forta juridiko-politike edhe n\u00eb Shtetet e Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs. Dekreti i par\u00eb ekzekutiv i Presidentit Donald J. Trump sapo u rikthye n\u00eb detyr\u00eb m\u00eb 20 janar 2025 ishte pik\u00ebrisht ai q\u00eb p\u00ebrcaktoi anulimin e t\u00eb gjitha udh\u00ebzimeve federale q\u00eb futnin terminologjin\u00eb e \u201cgender identity\u201d n\u00eb politikat publike, sidomos n\u00eb arsim, sport, ushtri dhe administrat\u00eb, duke rikthyer standardin biologjik mashkull\u2013fem\u00ebr n\u00eb t\u00eb gjitha nivelet ku shteti federal ka kompetenc\u00eb. Q\u00ebllimi i dekretit ishte i qart\u00eb dhe i deklaruar publikisht nga vet\u00eb Presidenti: ruajtja e kategorive natyrore dhe ndalimi i futjes s\u00eb \u201cideologjive gjinore\u201d n\u00eb shtet dhe n\u00eb shoq\u00ebri.<\/p>\n
Fakti q\u00eb nj\u00eb nga shtetet m\u00eb t\u00eb fuqishme n\u00eb bot\u00eb dhe nj\u00eb nga demokracit\u00eb m\u00eb t\u00eb konsoliduara kushtetuese ka hyr\u00eb n\u00eb konflikt t\u00eb hapur me k\u00ebt\u00eb ideologji tregon qart\u00eb se ky nuk \u00ebsht\u00eb debat i thjesht\u00eb semantik, por nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje e rendit juridik, e t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut dhe e stabilitetit shoq\u00ebror.<\/p>\n
Kjo e b\u00ebn edhe m\u00eb t\u00eb qart\u00eb absurditetin e situat\u00ebs shqiptare. Shqip\u00ebria nuk po harmonizohet me Europ\u00ebn; apo me SHBA-t\u00eb, Shqip\u00ebria po largohet prej tyre, duke futur n\u00eb nj\u00eb ligj komb\u00ebtar nj\u00eb koncept i cili nuk njihet n\u00eb asnj\u00eb sistem evropian t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs civile, nuk \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e direktivave t\u00eb BE-s\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e acquis communautaire, nuk \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e praktik\u00ebs s\u00eb GJEDNJ-s\u00eb dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb refuzuar, riformuluar ose kufizuar nga shumica d\u00ebrrmuese e gjykatave kushtetuese t\u00eb kontinentit.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, ajo q\u00eb ndodhi nuk \u00ebsht\u00eb as modernizim e as \u201ceuropianizim\u201d. \u00cbsht\u00eb devijim nga Evropa. \u00cbsht\u00eb p\u00ebrmbysje e rendit juridik, keqp\u00ebrdorim i legjislacionit nd\u00ebrkomb\u00ebtar dhe futje e nj\u00eb kategorie q\u00eb k\u00ebrc\u00ebnon koherenc\u00ebn kushtetuese t\u00eb shtetit shqiptar.<\/p>\n
Dhe kur nj\u00eb vend i vog\u00ebl, me histori t\u00eb brisht\u00eb institucionale dhe me plag\u00eb t\u00eb thella nga abuzimi i dikursh\u00ebm me ideologjin\u00eb shtet\u00ebrore ateisto-komuniste, nis t\u00eb luaj\u00eb me kategorit\u00eb themelore t\u00eb antropologjis\u00eb juridike; at\u00ebher\u00eb ai nuk po ec\u00ebn drejt Europ\u00ebs, por po rrezikon t\u00eb kthehet n\u00eb laborator t\u00eb ideologjive t\u00eb rrezikshme, dhe jo n\u00eb republik\u00eb q\u00eb respekton shtetin e s\u00eb drejt\u00ebs.<\/p>\n
Shqip\u00ebria \u2013 importimi i termit kuad\u00ebr dhe shnd\u00ebrrimi n\u00eb ligj t\u00eb brendsh\u00ebm<\/p>\n
Sikurse theksuam, Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb i vetmi shtet i kontinentit europian q\u00eb ka marr\u00eb p\u00ebrkufizimin e \u201cgjinis\u00eb\u201d nga neni 3(c) i Konvent\u00ebs s\u00eb Stambollit, nj\u00eb p\u00ebrkufizim q\u00eb vet\u00eb Konventa e quan term kuad\u00ebr dhe orientues, dhe e ka futur si norm\u00eb pozitive n\u00eb legjislacionin e brendsh\u00ebm, pa e p\u00ebrshtatur, pa e shpjeguar, pa e harmonizuar, pa e kufizuar, pa e kontekstualizuar dhe pa krijuar mekanizma interpretimi.<\/p>\n
Shqip\u00ebria b\u00ebri nj\u00eb veprim q\u00eb \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb gjesh analogji t\u00eb till\u00eb n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn krahasuese. Fut p\u00ebrkufizimin kuad\u00ebr n\u00eb ligj si t\u00eb ishte norm\u00eb e plot\u00eb, por n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb nuk p\u00ebrcakton asnj\u00eb autoritet shtet\u00ebror q\u00eb do ta interpretonte nocionin. Ligji nuk shpjegon n\u00ebse interpretimi do t\u2019i takonte gjykatave, qeveris\u00eb, ministrive, agjencive administrative apo, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb groteske, \u201cnj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb caktuar\u201d, si\u00e7 shkruan teksti q\u00eb u votua n\u00eb Kuvend.<\/p>\n
Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb absurditet juridik, sepse n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn shqiptare, si n\u00eb \u00e7do rend juridik t\u00eb qytet\u00ebruar, terminologjia themelore antropologjike nuk mund t\u2019i lihet interpretimit spontan, t\u00eb pakontrolluar dhe t\u00eb paorganzuar. Nocionet q\u00eb p\u00ebrkufizojn\u00eb ekzistenc\u00ebn civile t\u00eb individit, si gjinia, martesa, prind\u00ebria, am\u00ebsia, at\u00ebsia, jan\u00eb pjes\u00eb e b\u00ebrtham\u00ebs s\u00eb identitetit kushtetues, t\u00eb strukturuar n\u00eb Kushtetut\u00eb dhe Kodet e vendit, si elemente t\u00eb rendit publik bashk\u00ebkohor.<\/p>\n
N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb zbatonte k\u00ebt\u00eb standard, t\u00eb p\u00ebrvet\u00ebsuar nga Gjykata Kushtetuese shqiptare n\u00eb disa vendime t\u00eb saj ku theksohet se \u00e7do nocion i ri q\u00eb prek rendin publik duhet t\u00eb kaloj\u00eb testet e proporcionalitetit, qart\u00ebsis\u00eb dhe harmonis\u00eb, Kuvendi vendosi t\u00eb importoj\u00eb nj\u00eb term q\u00eb as vet\u00eb Konventa e Stambollit nuk e jep si norm\u00eb t\u00eb zbatueshme, dhe e vendosi n\u00eb themelin e ligjit p\u00ebr barazin\u00eb gjinore. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb akt q\u00eb shkel parimin e siguris\u00eb juridike, parimin e qart\u00ebsis\u00eb normative, dhe parimin e proporcionalitetit. Asnj\u00eb prej k\u00ebtyre standardeve nuk u respektua.<\/p>\n
Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb i vetmi vend n\u00eb Evrop\u00eb q\u00eb, duke marr\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb p\u00ebrkufizimin kuad\u00ebr, q\u00eb thot\u00eb se gjinin\u00eb do ta p\u00ebrcaktoj\u00eb \u201cnj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb caktuar\u201d, pa kuptuar se Konventa u referohet shteteve an\u00ebtare individualisht, jo ndonj\u00eb \u201cfederate shtetesh\u201d, as ndonj\u00eb sistemi nd\u00ebrvar\u00ebs ku nj\u00eb shtet ia delegon definicionin tjetrit. Formula \u201cnj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb caktuar\u201d q\u00eb sipas Konvent\u00ebs n\u00ebnkupton \u201cshtetet\u201d, dhe futja e saj n\u00eb kontekstin shqiptar \u00ebsht\u00eb marr\u00ebzi juridike, sepse Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb federat\u00eb, nuk ka entitete t\u00eb brendshme me status shtet\u00ebror, q\u00eb t\u00eb thot\u00eb n\u00eb ligjin e saj: \u201cGjini\u201d n\u00ebnkupton rolet e nd\u00ebrtuara n\u00eb kontekstin social, sjelljet, aktivitetet dhe atributet q\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri e caktuar (\u2026).\u201d. P\u00ebr cil\u00ebn \u201cshoq\u00ebri t\u00eb caktuar\u201d e ka fjal\u00ebn ligji shqiptar?<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb e barabart\u00eb me futjen n\u00eb ligj t\u00eb nj\u00eb norme t\u00eb zbraz\u00ebt, q\u00eb nuk ka autor, nuk ka interpretues, nuk ka kriter, nuk ka kufi dhe nuk ka funksion. \u00cbsht\u00eb, si\u00e7 thot\u00eb Hans Kelsen, \u201cnorm\u00eb pa piramid\u00eb\u201d, pra nj\u00eb segment i shk\u00ebputur nga hierarkia e normave q\u00eb nuk ka vend, kontekst dhe funksion n\u00eb sistem.<\/p>\n
Ky nivel mosprofesionalizmi i Kuvendit t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb rastin n\u00eb fjal\u00eb \u00ebsht\u00eb i pashoq. N\u00eb asnj\u00eb shtet t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Evrop\u00ebs apo t\u00eb BE-s\u00eb nuk ka ndodhur q\u00eb nj\u00eb term kuad\u00ebr i nj\u00eb konvente jo vet\u00ebzbatuese t\u00eb futet n\u00eb ligjin e brendsh\u00ebm pa asnj\u00eb proces interpretativ, pa kontroll kushtetues, pa konsultim juridik, pa k\u00ebrkuar mendim nga gjykatat, nga doktrina, nga ekspert\u00ebt e gjuh\u00ebs, t\u00eb antropologjis\u00eb, t\u00eb sociologjis\u00eb. N\u00eb Shqip\u00ebri, nj\u00eb nocion i nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsie kaq kolosale, q\u00eb riformaton identitetin civil t\u00eb njeriut, u fut pa analiz\u00eb serioze juridike dhe sociale dhe pothuaj pa asnj\u00eb diskutim serioz publik.<\/p>\n
Ndryshe nga shtete e tjera t\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb Evrop\u00ebs, Shqip\u00ebria nd\u00ebrmori hapin m\u00eb t\u00eb gabuar t\u00eb mundsh\u00ebm: vendosi ta transpozonte verb\u00ebrisht nj\u00eb term q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb koncept juridik detyrues, nuk \u00ebsht\u00eb kategori civile, nuk \u00ebsht\u00eb nocion kushtetues, nuk \u00ebsht\u00eb norm\u00eb e K\u00ebshillit t\u00eb Evrop\u00ebs apo BE-s\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e ndonj\u00eb praktike evropiane, por \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb nocion sociologjik orientues i nj\u00eb konvente p\u00ebr dhun\u00ebn ndaj grave.<\/p>\n
Ky veprim, duke e kthyer p\u00ebrkufizimin kuad\u00ebr n\u00eb norm\u00eb pozitive, e ka vendosur t\u00eb gjith\u00eb arkitektur\u00ebn juridike shqiptare n\u00eb nj\u00eb kurs q\u00eb rrezikon jo vet\u00ebm koherenc\u00ebn, por edhe legjitimitetin e brendsh\u00ebm t\u00eb ligjit. Ligji \u201cP\u00ebr Barazin\u00eb Gjinore\u201d, ka krijuar nj\u00eb koncept t\u00eb gjinis\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb i paqart\u00eb, i pap\u00ebrcaktuar, i pangjizur me tradit\u00ebn ligjore, i palidhur me kushtetut\u00ebn, i pazbatuesh\u00ebm nga administrata, i pamundur p\u00ebr tu interpretuar nga gjyq\u00ebsori, dhe mbi t\u00eb gjitha nje koncept t\u00eb rreziksh\u00ebm p\u00ebr rendin publik.<\/p>\n
Por gabimi q\u00eb b\u00ebri Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb thjesht keqkuptim; \u00ebsht\u00eb edhe nj\u00eb shkelje sistemike e m\u00ebnyr\u00ebs se si funksionon e drejta nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe e drejta e brendshme p\u00ebr disa arsye.<\/p>\n
S\u00eb pari, Konventa hyn vetvetiu n\u00eb rendin e brendsh\u00ebm, dhe nuk ka nevoj\u00eb t\u00eb kopjohet. Kushtetuta e Shqip\u00ebris\u00eb \u00ebsht\u00eb e kristalt\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb. Neni 122 parashikon q\u00eb traktatet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ratifikuara b\u00ebhen pjes\u00eb e rendit t\u00eb brendsh\u00ebm juridik, dhe kur ato jan\u00eb t\u00eb zbatueshme drejtp\u00ebrdrejt, kan\u00eb p\u00ebrpar\u00ebsi ndaj ligjeve t\u00eb zakonshme.<\/p>\n
Kjo do t\u00eb thot\u00eb se Konventa e Stambollit ishte pjes\u00eb e legjislacionit shqiptar q\u00eb n\u00eb momentin e ratifikimit; asnj\u00eb ligj i brendsh\u00ebm nuk mund t\u00eb duplikoje definicione q\u00eb Konventa i jep si terma orientues; kopjimi i fjal\u00ebve t\u00eb Konvent\u00ebs n\u00eb nj\u00eb ligj t\u00eb brendsh\u00ebm krijon konflikt, mbivendosje, konfuzion hermeneutik dhe shkelje t\u00eb hierarkis\u00eb s\u00eb burimeve normore.<\/p>\n
N\u00eb doktrin\u00ebn kushtetuese shqiptare, t\u00eb p\u00ebrforcuar nga jurisprudenca e Gjykat\u00ebs Kushtetuese, nj\u00eb akt i brendsh\u00ebm q\u00eb duplikon nj\u00eb dispozit\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare krijon rrezik t\u00eb interpretimit t\u00eb dyfisht\u00eb, dhe c\u00ebnon qart\u00ebsin\u00eb normative. Ligji i ri e ka b\u00ebr\u00eb pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb: ka kopjuar verb\u00ebrisht nj\u00eb p\u00ebrkufizim q\u00eb nuk ishte i parashikuar p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrdorur si norm\u00eb.<\/p>\n
M\u00eb ironikja \u00ebsht\u00eb se Konventa \u00ebsht\u00eb tashm\u00eb pjes\u00eb e legjislacionit shqiptar. Nuk kishte nevoj\u00eb, as arsye, as k\u00ebrkes\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare, q\u00eb Shqip\u00ebria t\u00eb p\u00ebrs\u00ebriste p\u00ebrkufizimin e saj, aq m\u00eb pak p\u00ebr ta trajtuar si kategori t\u00eb re t\u00eb gjendjes civile dhe t\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs publike.<\/p>\n
S\u00eb dyti, Neni 3(c) i Konvent\u00ebs \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkufizim kuad\u00ebr, nj\u00eb nocion analitik i p\u00ebrdorur vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb shpjeguar shkaqet e dhun\u00ebs ndaj grave, jo p\u00ebr t\u2019u shnd\u00ebrruar n\u00eb nj\u00eb kategori juridike pozitive n\u00eb nj\u00eb shtet t\u00eb caktuar. K\u00ebt\u00eb e pohon qart\u00eb Explanatory Report i Konvent\u00ebs: shtetet jan\u00eb t\u00eb lira t\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb kuptimin e gjinis\u00eb sipas kontekstit t\u00eb tyre shoq\u00ebror dhe juridik. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb term fleksib\u00ebl dhe orientues, jo nj\u00eb norm\u00eb detyruese. Madje, Komiteti Grevio (mekanizmi mbik\u00ebqyr\u00ebs) ka deklaruar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb eksplicite se Konventa nuk synon t\u00eb ndryshoj\u00eb kategorit\u00eb juridike t\u00eb shteteve.<\/p>\n
Shqip\u00ebria, n\u00eb nj\u00eb akt q\u00eb e turp\u00ebron \u00e7do doktrin\u00eb juridike, e ka marr\u00eb k\u00ebt\u00eb term si t\u00eb ishte norm\u00eb e zbatueshme drejtp\u00ebrdrejt, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vet\u00eb Konventa thot\u00eb se nuk \u00ebsht\u00eb e till\u00eb.<\/p>\n
M\u00eb pas, t\u00eb gjith\u00eb absurditeti arrin kulmin: ligji shqiptar fut nj\u00eb term kuad\u00ebr si kategori ligjore, por nuk thot\u00eb kush e interpreton at\u00eb: Gjykata, K\u00ebshilli i Ministrave, nj\u00eb agjenci, Parlamenti? Asgj\u00eb. Nj\u00eb zbraz\u00ebti t\u00ebr\u00ebsore.<\/p>\n
Ky \u00ebsht\u00eb shembulli m\u00eb i past\u00ebr i nj\u00eb norm\u00eb q\u00eb pretendon t\u00eb jet\u00eb ligj, por nuk jep asnj\u00eb instrument p\u00ebr interpretim, asnj\u00eb mekaniz\u00ebm zbatimi, asnj\u00eb kufi, asnj\u00eb kriter, asnj\u00eb standard. N\u00eb asnj\u00eb teori t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs, q\u00eb nga Kelsen tek Hart, nga Dworkin tek Alexy, nj\u00eb norm\u00eb e till\u00eb nuk konsiderohet e vlefshme. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb \u201cnon-norm\u00eb\u201d, nj\u00eb dispozit\u00eb e paoperueshme. Dhe megjithat\u00eb, ajo \u00ebsht\u00eb futur n\u00eb ligj.<\/p>\n
Shqip\u00ebria ndodhet sot p\u00ebrball\u00eb nj\u00eb prej krizave juridike m\u00eb t\u00eb rralla dhe m\u00eb t\u00eb rrezikshme q\u00eb ka p\u00ebrjetuar ndonj\u00ebher\u00eb nga viti 1912 e deri sot. Nuk b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb debat teorik mbi nj\u00eb koncept sociologjik; b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr nj\u00eb realitet t\u00eb ftoht\u00eb juridik: p\u00ebrkufizimi i ri i \u201cgjinis\u00eb\u201d i futur nga ligji i vitit 2025 sjell nj\u00eb p\u00ebrplasje t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb me gjith\u00eb rendin kushtetues, me t\u00eb drejt\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ratifikuar, me kodet komb\u00ebtare, me praktik\u00ebn gjyq\u00ebsore dhe me themelet logjike mbi t\u00eb cilat nd\u00ebrtohet shteti modern shqiptar.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb seksion nuk \u00ebsht\u00eb e nevojshme t\u00eb p\u00ebrdoret hiperbola. Mjafton analiza juridike, mjafton teksti i Kushtetut\u00ebs, mjafton jurisprudenca e GJEDNJ-s\u00eb, mjafton doktrina. Brenda vet\u00eb struktur\u00ebs logjike t\u00eb sistemit, p\u00ebrplasja \u00ebsht\u00eb totale, sistemike, dhe strukturore. Kur nj\u00eb koncept i ri, i paartikuluar, i paankoruar n\u00eb realitet biologjik, futet n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb piramid\u00ebs normative, piramida shembet.<\/p>\n
Cili \u00ebsht\u00eb organi q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrcaktoj\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri p\u00ebrkufizimin e \u201cgjinis\u00eb\u201d, p\u00ebrderisa ligji e b\u00ebn n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb paplot\u00eb dhe t\u00eb gabuar, duke p\u00ebrdorur p\u00ebrkufizimin e nj\u00eb Konvente kuad\u00ebr? A do t\u00eb tentohet t\u00eb b\u00ebhet p\u00ebrkufizimi i gjinis\u00eb me akt n\u00ebnligjor? K\u00ebtu shfaqet edhe rreziku m\u00eb i madh. Gjinia \u00ebsht\u00eb kategori e r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb kushtetuese, e p\u00ebrmendur direkt apo e n\u00ebnkuptuar n\u00eb disa nene t\u00eb saj. Gjinia, \u00ebsht\u00eb \u00ebsht\u00eb kategori konventore e identifikuar shum\u00eb qart\u00eb n\u00eb disa akte nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb rartifikuara nga Shqip\u00ebria. Po ashtu, gjinia \u00ebsht\u00eb kategori e r\u00ebnd\u00ebsishme, e njohur n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs civile, penale, familjare, administrative, statistikore, sociale, sportive, etj.<\/p>\n
Kjo do t\u00eb thot\u00eb se p\u00ebrkufizimi i saj, nuk mund t\u00eb lihet kurr\u00ebsesi n\u00eb duart e nj\u00eb organi administativ, duke u p\u00ebrkufizuar nga nj\u00eb akt n\u00ebnligjor. Aq m\u00eb keq, ligji i ri q\u00eb nuk p\u00ebrcakton as autoritetin, procedur\u00ebn, p\u00ebrcakton kriteret, as form\u00ebn juridike t\u00eb aktit q\u00eb e definon m\u00eb tej gjinin\u00eb. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb boshll\u00ebk i friksh\u00ebm dhe i rreziksh\u00ebm.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb moment, teorikisht dhe juridikisht, nj\u00eb organ administrativ i nivelit t\u00eb mes\u00ebm mund t\u00eb shpall\u00eb se Shqip\u00ebria ka jo 2 gjini, por 32 gjini, apo 57, apo 72, apo nje num\u00ebr infinit. Asnj\u00eb ligj nuk e ndalon, asnj\u00eb ligj nuk e kufizon, p\u00ebrderisa gjinia \u201cn\u00ebnkupton rolet e nd\u00ebrtuara n\u00eb kontekstin social\u201d, \u00e7do rol social mund t\u00eb jet\u00eb gjini m\u00eb vete.<\/p>\n
Dhe n\u00eb momentin q\u00eb nj\u00eb organ administrativ shpall ekzistenc\u00ebn e 72 gjinive, automatikisht, sipas ligjit t\u00eb ri shqiptar, secila prej tyre k\u00ebrkon: kuota n\u00eb parlament nga 30-50%, kota n\u00eb universitete, borde, administrat\u00eb; p\u00ebrfaq\u00ebsim t\u00eb detyruesh\u00ebm n\u00eb organet publike; akses t\u00eb barabart\u00eb n\u00eb sport n\u00eb gjinin\u00eb q\u00eb d\u00ebshiron pavar\u00ebsisht gjinis\u00eb s\u00eb lindur; njohje n\u00eb gjendjen civile; mbrojtje penale t\u00eb posa\u00e7me; d\u00ebnime p\u00ebr fjal\u00ebn kund\u00ebrshtuese; financime publike.<\/p>\n
Kjo nuk \u00ebsht\u00eb imagjinat\u00eb, dhe as \u00ebsht\u00eb frik\u00eb e tepruar. Kjo \u00ebsht\u00eb pasoj\u00eb e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb dhe logjikisht e pashmangshme e vet\u00eb tekstit t\u00eb ligjit, n\u00ebse lexohet me kujdes, me sy profesional juristi dhe me rregullat m\u00eb elementare t\u00eb interpretimi normativ.<\/p>\n
Pasojat nga futja e koncepteve t\u00eb tjera t\u00eb panjohura:<\/p>\n
Situata \u00ebsht\u00eb edhe m\u00eb e r\u00ebnd\u00eb, n\u00ebse theksojm\u00eb se ligji ka edhe surpriza t\u00eb tjera. N\u00eb ligj p\u00ebrmenden edhe koncepte dhe formulime t\u00eb tjera t\u00eb tilla si: \u201cdiversitet gjinor\u201d, \u201cp\u00ebrkat\u00ebsi e shum\u00ebfisht\u00eb\u201d, \u201cgjinit\u00eb n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb diversitetin e tyre\u201d, \u201cp\u00ebrfaq\u00ebsim i barabart\u00eb gjinor e gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs\u201d, \u201cpabarazi gjinore p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb\u201d, \u201cdiferencim gjinor apo p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb\u201d, \u201cp\u00ebr shkak t\u00eb gjinis\u00eb apo p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb\u201d, \u201cp\u00ebrkat\u00ebsi gjinore apo p\u00ebrkat\u00ebsi e shum\u00ebfisht\u00eb e t\u00eb nd\u00ebrthurur\u201d, \u201cpabarazi gjinore p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb ose t\u00eb \u00e7do lloji tjet\u00ebr\u201d, \u201cdallime gjinore apo t\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb\u201d, \u201cp\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb gjinore apo t\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb e t\u00eb nd\u00ebrthurur.\u201d K\u00ebto tog\u00ebfjal\u00ebsha jan\u00eb t\u00eb shp\u00ebrndara kudo n\u00ebp\u00ebr nenet e ligjit, dhe p\u00ebrmenden me dhjet\u00ebra here.<\/p>\n
Kush jan\u00eb \u201cp\u00ebrkat\u00ebsit\u00eb e shum\u00ebfishta gjinore\u201d, kush jane gjinit\u00eb n\u00eb \u201cgjith\u00eb diversitetin e tyre\u201d, kush \u00ebsht\u00eb \u201cdiversiteti gjinor\u201d, apo \u201cp\u00ebrkat\u00ebsia e shum\u00ebfisht\u00eb ose e \u00e7do lloji tjet\u00ebr\u201d? Asnj\u00eb prej k\u00ebtyre shprehjeve nuk ka ekzistuar ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn shqiptare. Asnj\u00ebra nuk ka definicion. Asnj\u00ebra nuk ka standard interpretimi. Asnj\u00ebra nuk ka kufij. Jan\u00eb terma t\u00eb pap\u00ebrcaktuar, t\u00eb pandalsh\u00ebm, t\u00eb hapur n\u00eb pafund\u00ebsi, q\u00eb futen n\u00eb ligj pa kriter, pa hierarki, pa kontekst dhe pa asnj\u00eb referenc\u00eb n\u00eb juridiksionet e BE-s\u00eb, t\u00eb KEDNJ-s\u00eb ose t\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs shqiptare.<\/p>\n
Dhe pik\u00ebrisht k\u00ebtu fillon kaosi juridik q\u00eb do t\u00eb trondiste \u00e7do shtet t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs. Sepse nj\u00eb term i paq\u00ebndruesh\u00ebm prodhon nj\u00eb norm\u00eb t\u00eb paq\u00ebndrueshme; nj\u00eb norm\u00eb e paq\u00ebndrueshme prodhon nj\u00eb administrat\u00eb t\u00eb paq\u00ebndrueshme; dhe nj\u00eb administrat\u00eb e paq\u00ebndrueshme prodhon nj\u00eb rend juridik q\u00eb nuk mund t\u00eb garantoj\u00eb m\u00eb as barazi, as drejt\u00ebsi, as parashikueshm\u00ebri. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb efekt domino normative, i parashikuesh\u00ebm, i pashmangsh\u00ebm dhe i rreziksh\u00ebm, q\u00eb nis me nj\u00eb p\u00ebrkufizim t\u00eb gabuar dhe p\u00ebrfundon me shembjen e gjith\u00eb arkitektur\u00ebs ligjore q\u00eb e mban nj\u00eb shtet n\u00eb k\u00ebmb\u00eb.<\/p>\n
Nj\u00eb dispozit\u00eb e paqart\u00eb, e pap\u00ebrcaktuar, e pazbatueshme, e importuar gabimisht, mund t\u00eb prodhoj\u00eb tronditje sociale dhe ligjore t\u00eb dimensionit kushtetues dhe ligjor. N\u00ebse \u201cgjini\u201d nuk ka m\u00eb kufij biologjik\u00eb, at\u00ebher\u00eb shteti b\u00ebhet p\u00ebrgjegj\u00ebs t\u00eb njoh\u00eb \u00e7do vet\u00ebdeklarim si identitet civil. N\u00eb \u00e7astin q\u00eb kjo ndodh, ligji i ri nis t\u00eb krijoj\u00eb detyrime t\u00eb pakufizuara: 72 kuota; 72 forma prind\u00ebrie; 72 lloje dokumentesh identiteti; 72 statuse n\u00eb sport; 72 kategori t\u00eb t\u00eb drejtave sociale; 72 kategori t\u00eb mbrojtjes penale.<\/p>\n
Kushtetuta e Shqip\u00ebris\u00eb nuk e definon gjinin\u00eb sepse nuk ka pasur kurr\u00eb nevoj\u00eb. \u00c7do norm\u00eb, \u00e7do nen, \u00e7do vendim i Gjykat\u00ebs Kushtetuese, \u00e7do manual i administrat\u00ebs publike, \u00e7do akt n\u00ebnligjor, ka supozuar, pa asnj\u00eb hezitim, se fjala \u201cgjinia\u201d n\u00ebnkupton seksin biologjik mashkull\/fem\u00ebr.<\/p>\n
Kjo nuk \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje tradite, dhe as \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje zakoni. \u00cbsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje logjike kushtetuese. Kur Kushtetuta thot\u00eb \u201cbarazia p\u00ebr shkak t\u00eb gjinis\u00eb\u201d (neni 18), ajo nuk e thot\u00eb me kuptimin sociologjik t\u00eb \u201croleve\u201d. Kur thot\u00eb \u201ce drejta e martes\u00ebs\u201d (neni 53), ajo nuk e ka fjal\u00ebn p\u00ebr role t\u00eb nd\u00ebrtuara. Kur flet p\u00ebr mbrojtjen e n\u00ebn\u00ebs dhe f\u00ebmij\u00ebs (neni 54), ajo nuk i referohet identiteteve t\u00eb vet\u00ebdeklaruara.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, p\u00ebrplasja \u00ebsht\u00eb dramatike: Ligji i ri e shk\u00ebput \u201cgjinin\u00eb\u201d nga biologjia, nd\u00ebrsa Kushtetuta e nd\u00ebrton gjith\u00eb arkitektur\u00ebn e saj mbi biologjin\u00eb. Ky \u00ebsht\u00eb konflikt i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb me nenin 15 (dinjiteti njer\u00ebzor si vler\u00eb e lindur dhe e pandryshueshme), me nenin 17 (kufizimi i t\u00eb drejtave duhet t\u00eb jet\u00eb proporcional dhe i justifikuar), me nenin 18 (barazia dhe ndalimi i diskriminimit), me nenin 22 dhe 24 (liria e mendimit dhe nd\u00ebrgjegjes), me nenin 53 (familja si nj\u00ebsi natyrore), me nenin 54 (mbrojtja e f\u00ebmij\u00ebs), dhe madje me nenin 116 (hierarkia normative).<\/p>\n
N\u00eb jurisprudenc\u00ebn e saj t\u00eb deritanishme, Gjykata Kushtetuese ka p\u00ebrs\u00ebritur se normat duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb qarta, t\u00eb parashikueshme dhe t\u00eb interpretuara n\u00eb harmoni me rendin kushtetues. Nj\u00eb koncept i paqart\u00eb p\u00ebr \u201cgjinin\u00eb\u201d e cila nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb fakt, por perceptim, shkel t\u00eb gjitha k\u00ebto standarde nj\u00ebher\u00ebsh.<\/p>\n
Pasojat nga gjinia e pap\u00ebrcaktuar, jan\u00eb t\u00eb shumta dhe multidimensionale. Duke nisur q\u00eb nga liria e shprehjes, fjala kritike ndaj k\u00ebtyre teorive, do t\u00eb konsiderohet dhe tentohet t\u00eb nd\u00ebshkohet si \u201cdiskriminim gjinor\u201d. N\u00eb kushtet e nj\u00eb koncepti fluid e t\u00eb ndryshuesh\u00ebm t\u00eb gjinis\u00eb, sporti fem\u00ebror do t\u00eb rrezikohej seriozisht, dhe statistikat gjinore do t\u00eb b\u00ebheshin t\u00eb pavlefshme. Po ashtu, gjendja civile humbet funksionin e saj kushtetues, Kodi i Familjes shkat\u00ebrrohet n\u00eb themel, dhe e drejta penale b\u00ebhet e pazbatueshme sa i p\u00ebrket gjinis\u00eb. Kjo nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb hipotez\u00eb katastrofiste. Kjo \u00ebsht\u00eb pasoj\u00eb e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb e nj\u00eb ligji q\u00eb nuk ka kriter dhe nuk ka kufi.<\/p>\n
Dhe pik\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, tradita m\u00eb e fort\u00eb e mendimit juridik evropian, nga \u201cformula e drejt\u00ebsis\u00eb\u201d e Gustav Radbruch, te teorit\u00eb e garantizmit t\u00eb Luigi Ferrajoli, nga \u201cracionaliteti komunikativ\u201d i J\u00fcrgen Habermas te analiza e hierarkive normative t\u00eb Otto Pfersmann, ka paralajm\u00ebruar n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb ndryshme se paqart\u00ebsia konceptuale n\u00eb normat themelore t\u00eb shtetit minon sigurin\u00eb juridike, shkat\u00ebrron koherenc\u00ebn e sistemit normativ dhe p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb rrezik t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb p\u00ebr kushtetutshm\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n
Shqip\u00ebria nuk mund ta kopjoj\u00eb verb\u00ebrisht nj\u00eb p\u00ebrkufizim kuad\u00ebr p\u00ebr nj\u00eb arsye t\u00eb vetme dhe t\u00eb pamohueshme: nj\u00eb shtet nuk mund t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb identitetin juridik t\u00eb qytetar\u00ebve t\u00eb tij mbi nj\u00eb fraz\u00eb t\u00eb importuar nga nj\u00eb teori sociologjike, e futur gabimisht n\u00eb ligj, pa mendim kritik serioz juridik, pa standard, pa analiz\u00eb, pa kriter dhe pa kontroll. Nj\u00eb shtet i s\u00eb drejt\u00ebs nuk mund t\u00eb mb\u00ebshtetet mbi mjegull. E drejta k\u00ebrkon qart\u00ebsi, Kushtetuta k\u00ebrkon koherenc\u00eb, shoq\u00ebria k\u00ebrkon siguri. Ligji i ri ia mohon t\u00eb treja.<\/p>\n
P\u00ebrplasja me Deklarat\u00ebn Universale t\u00eb t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut:<\/p>\n
Deklarata Universale, dokumenti themelues i t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, e flet qart\u00eb dhe prer\u00eb: \u201cBurrat dhe grat\u00eb n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb pjekur kan\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb lidhin martes\u00eb dhe formojn\u00eb familje, pa kurrfar\u00eb kufizimi p\u00ebr sa i p\u00ebrket rac\u00ebs, shtet\u00ebsis\u00eb ose besimit.\u201d Nuk thot\u00eb gjinit\u00eb si \u201ckonstrukt shoq\u00ebror\u201d, si \u201ckategori e negociuar\u201d, apo si \u201cidentitet i vet\u00ebdeklaruar\u201d. Gjinia \u00ebsht\u00eb natyrore sepse buron nga fakti biologjik, dhe biologjia buron nga ndarja mashkull\u2013fem\u00ebr.<\/p>\n
N\u00eb \u00e7astin q\u00eb shteti mohon k\u00ebt\u00eb parim, ai mohon nenin 16 t\u00eb Deklarat\u00ebs, mohon konceptin e martes\u00ebs dhe familjes si institucion natyror, dhe mohon t\u00eb drejt\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebs p\u00ebr t\u00eb njohur prind\u00ebrit biologjik\u00eb. Shqip\u00ebria ka detyrime q\u00eb rrjedhin nga ky instrument themelor. Ligji i ri bie ndesh me t\u00eb, dhe kjo p\u00ebrb\u00ebn shkelje t\u00eb nenit 122 dhe 131 t\u00eb Kushtetut\u00ebs.<\/p>\n
Tre aktet nd\u00ebrkomb\u00ebtare m\u00eb kryesore t\u00eb OKB-s\u00eb q\u00eb mbrojn\u00eb t\u00eb drejtat civile, politike, ekonomike dhe sociale p\u00ebrdorin fjal\u00ebt \u201cburr\u00eb\u201d, \u201cgrua\u201d, \u201cn\u00ebn\u00eb\u201d, \u201cf\u00ebmij\u00eb\u201d, jo \u201crole t\u00eb nd\u00ebrtuara.\u201d CEDAW, instrumenti m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb bot\u00eb p\u00ebr mbrojtjen e grave, p\u00ebrdor po ashtu termin \u201cwomen\u201d (grua) si kategori biologjike.<\/p>\n
Organizata e OKB-s\u00eb p\u00ebr t\u00eb Drejtat e Grave e ka b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb: grua = fem\u00ebr biologjike. Jo identitet. Jo rol. Jo perceptim. N\u00ebse \u201cgjini\u201d largohet nga biologjia, CEDAW nuk zbatohet dot, statistikat e dhun\u00ebs kufizohen, politikat e mbrojtjes s\u00eb grave b\u00ebhen t\u00eb pamundura. Ligji shqiptar shkel k\u00ebshtu detyrimet nd\u00ebrkomb\u00ebtare q\u00eb ka marr\u00eb vet\u00eb shteti me k\u00ebt\u00eb Konvent\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme.<\/p>\n
P\u00ebrplasja me t\u00eb gjith\u00eb legjislacionin shqiptar:<\/p>\n
K\u00ebtu \u00ebsht\u00eb kriza m\u00eb e thell\u00eb. N\u00eb rendin juridik t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, \u00e7do ligj supozon se gjinia \u00ebsht\u00eb seks biologjik. Kodi i Familjes e lidh n\u00ebn\u00ebn me lindjen biologjike. Kodi Civil e lidh aft\u00ebsin\u00eb juridike me faktet biologjike. Kodi Penal i jep grave mbrojtje t\u00eb posa\u00e7me si kategori biologjike. Ligjet e sigurimeve shoq\u00ebrore dallojn\u00eb burrat dhe grat\u00eb sipas mosh\u00ebs biologjike riprodhuese. Sportet ndahen mashkull\u2013fem\u00ebr. Arsimi p\u00ebrdor statistika sipas seksit, t\u00eb detyruara nga INSTAT dhe Eurostat. Sh\u00ebndet\u00ebsia planifikon politikat e grave n\u00eb baz\u00eb t\u00eb biologjis\u00eb.<\/p>\n
Kur ligji i ri thot\u00eb \u201cgjinia \u00ebsht\u00eb rol i nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror,\u201d ai shkat\u00ebrron gjith\u00eb baz\u00ebn konceptuale t\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs shqiptare. Dhe k\u00ebt\u00eb nuk e zgjidh dot asnj\u00eb rregullore, asnj\u00eb VKM, asnj\u00eb udh\u00ebzim, asnj\u00eb gjykat\u00eb. Sepse kur themeli shembet, nd\u00ebrtesa bie.<\/p>\n
P\u00ebrplasja me filozofin\u00eb, teorin\u00eb e s\u00eb drejt\u00ebs dhe antropologjin\u00eb juridike:<\/p>\n
N\u00eb \u00e7do tradit\u00eb juridike per\u00ebndimore, nga Athina dhe Roma e lasht\u00eb deri te filozofia bashk\u00ebkohore, ligji ka nj\u00eb tipar themelor: ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rend racional, i ngritur mbi realitete t\u00eb q\u00ebndrueshme t\u00eb natyr\u00ebs njer\u00ebzore. Thomas Jefferson formuloi me sakt\u00ebsi k\u00ebt\u00eb parim kur shkruante se \u201cligji \u00ebsht\u00eb arsye pa pasion\u201d, duke n\u00ebnvizuar se norma juridike merr legjitimitet vet\u00ebm kur \u00ebsht\u00eb e lidhur me realitetin e jet\u00ebs dhe jo me l\u00ebvizjet e p\u00ebrkohshme t\u00eb d\u00ebshirave apo narrativave sociale. Filozofia e s\u00eb drejt\u00ebs natyrore e ka theksuar k\u00ebt\u00eb gjithmon\u00eb. John Finnis, nj\u00eb nd\u00ebr figurat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb mendimit juridik bashk\u00ebkohor, argumenton se nj\u00eb norm\u00eb \u00ebsht\u00eb valide vet\u00ebm n\u00ebse lidhet me strukturat objektive t\u00eb t\u00eb mirave njer\u00ebzore, me ato realitete t\u00eb paz\u00ebvend\u00ebsueshme q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb jet\u00ebn njer\u00ebzore t\u00eb zhvillueshme, t\u00eb kuptueshme dhe t\u00eb drejt\u00eb. Ligji, nuk \u00ebsht\u00eb krijim i vullnetit, por i arsyes q\u00eb lexon realitetin.<\/p>\n
Pik\u00ebrisht k\u00ebtu ndodh edhe p\u00ebrplasja m\u00eb e madhe me p\u00ebrkufizimin e ri t\u00eb gjinis\u00eb n\u00eb ligjin shqiptar. Ky p\u00ebrkufizim mish\u00ebron at\u00eb q\u00eb Hannah Arendt e ka p\u00ebrshkruar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb brilante si momentin kur politika shk\u00ebputet nga realiteti, kur faktet z\u00ebvend\u00ebsohen me konstrukte ideologjike dhe kur pushteti, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb pasqyroj\u00eb bot\u00ebn ashtu si\u00e7 \u00ebsht\u00eb, p\u00ebrpiqet ta rind\u00ebrtoj\u00eb at\u00eb sipas nj\u00eb fiksioni sociologjik. Arendt paralajm\u00ebronte se ky \u00ebsht\u00eb hapi i par\u00eb drejt humbjes s\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs dhe rr\u00ebshqitjes s\u00eb rendit normativ drejt arbitraritetit. Dhe kur kjo tradhti futet n\u00eb tekstin e ligjit, shkat\u00ebrrimi fillon nga brenda; ligji humbet funksionin e tij themelor, t\u00eb jap\u00eb qart\u00ebsi, rend dhe parashikueshm\u00ebri.<\/p>\n
Antropologjia juridike \u00ebsht\u00eb po aq kategorike. \u00c7do sistem ligjor, n\u00eb t\u00eb gjitha kulturat, e nd\u00ebrton kuptimin e kategorive themelore mbi realitete t\u00eb pandryshueshme t\u00eb trupit dhe t\u00eb biologjis\u00eb. Gjinia ka qen\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb prej k\u00ebtyre realiteteve. Nuk ka asnj\u00eb sistem juridik funksional n\u00eb histori q\u00eb ta ket\u00eb l\u00ebn\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb k\u00ebt\u00eb kategori t\u00eb rr\u00ebshqas\u00eb nga fakti tek perceptimi, nga realiteti tek ndjesia, nga biologjia tek vet\u00ebdeklarimii fluid. As Roma e as Greqia e lasht\u00eb, as ligji kanonik, as traditat e s\u00eb drejt\u00ebs kontinentale, as common law, as jurisprudence islame, asnj\u00eb nuk e ka marr\u00eb guximin ta shk\u00ebpus\u00eb konceptin e gjinis\u00eb nga natyra biologjike.<\/p>\n
P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, koncepti i ri shqiptar bie ndesh jo vet\u00ebm me t\u00eb drejt\u00ebn pozitive dhe kushtetuese, por me themelet e vet\u00eb mendimit juridik. Nj\u00eb kategori juridike nuk mund t\u00eb jet\u00eb e paqart\u00eb, e hapur n\u00eb pafund\u00ebsi, e varur nga ndjenjat apo vet\u00ebp\u00ebrceptimi. Nuk mund t\u00eb jet\u00eb subjektive, sepse subjektiviteti \u00ebsht\u00eb territor i psikologjis\u00eb, jo i procedur\u00ebs ligjore. Nuk mund t\u00eb jet\u00eb e paform\u00eb, sepse ligji ekziston pik\u00ebrisht p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb form\u00eb asaj q\u00eb n\u00eb natyr\u00eb \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrcaktuar. Ligji nuk \u00ebsht\u00eb poezi, as metafor\u00eb, e as \u00ebsht\u00eb rr\u00ebfim emocional. Ligji \u00ebsht\u00eb qart\u00ebsi, koherenc\u00eb, ligji \u00ebsht\u00eb fakt. Dhe kur k\u00ebto parime shkelen, norma pushon s\u00eb qeni norm\u00eb, shteti pushon s\u00eb qeni n\u00eb rend, dhe e drejta pushon s\u00eb qeni e drejt\u00eb. Ky nuk \u00ebsht\u00eb debat politik; ky \u00ebsht\u00eb debati p\u00ebr vet\u00eb esenc\u00ebn e s\u00eb drejt\u00ebs.<\/p>\n
Kur nj\u00eb shtet nd\u00ebrhyn n\u00eb kategorit\u00eb m\u00eb themelore t\u00eb ekzistenc\u00ebs njer\u00ebzore dhe i shk\u00ebput ato nga realiteti biologjik, ai nuk po korrigjon nj\u00eb term, por po prish themelet mbi t\u00eb cilat nd\u00ebrtohet rendi i tij social dhe juridik. Gjinia, e cila n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn shqiptare ka qen\u00eb gjithmon\u00eb kategori biologjike e verifikueshme, objektive, e pandryshueshme; kthehet papritur n\u00eb \u201crol shoq\u00ebror\u201d, nj\u00eb nocion i paq\u00ebndruesh\u00ebm q\u00eb ndryshon me humorin, mod\u00ebn, diskursin sociologjik apo pretendimet individuale. Pik\u00ebrisht k\u00ebtu fillon prishja e arkitektur\u00ebs shtet\u00ebrore, sepse \u00e7do norm\u00eb e shtetit, \u00e7do sistem i tij, \u00e7do procedur\u00eb administrative, \u00e7do e drejt\u00eb dhe \u00e7do detyrim nd\u00ebrtohet mbi premis\u00ebn se gjinia \u00ebsht\u00eb fakt, jo opinion apo \u201cfeeling\u201d.<\/p>\n
N\u00eb momentin q\u00eb \u201cgjinia\u201d ndahet nga biologjia, regjistrimi civil, institucioni themelor q\u00eb pasqyron ekzistenc\u00ebn juridike t\u00eb nj\u00eb personi, b\u00ebhet i pamundur, sepse shteti nuk mund t\u00eb administroj\u00eb nj\u00eb kategori t\u00eb paqart\u00eb, t\u00eb pacenueshme me prova, t\u00eb pandalueshme me interpretim. Statistikat publike, nga censusi te politikat e zhvillimit, humbasin vlera sepse nuk ka m\u00eb kategori mat\u00ebse. E drejta e familjes, e cila mb\u00ebshtetet mbi faktin universal t\u00eb am\u00ebsis\u00eb dhe at\u00ebsis\u00eb, futet n\u00eb kaos interpretativ. Mbrojtja e grave, arsyeja pse pretendon t\u00eb ekzistoj\u00eb ligji i ri, b\u00ebhet e pamundur, sepse nuk ka m\u00eb \u201cgrua\u201d si kategori juridike t\u00eb identifikueshme. Sporti fem\u00ebror shp\u00ebrb\u00ebhet, sepse nuk ekziston m\u00eb nj\u00eb standard objektiv q\u00eb t\u00eb dalloj\u00eb kategorit\u00eb garuese. Burgjet, ushtria, shkollat, spitalet, t\u00eb gjitha institucionet q\u00eb bazohen n\u00eb ndarje seksuale p\u00ebr arsye sigurie, higjiene, etike dhe funksionaliteti, d\u00ebmtohen. Rrethanat penale q\u00eb lidhen me dhun\u00ebn ndaj grave ose me krimet seksuale humbasin standardin, sepse gjykata nuk ka m\u00eb kriter p\u00ebr t\u00eb identifikuar viktim\u00ebn. E drejta e f\u00ebmij\u00ebs, q\u00eb k\u00ebrkon qart\u00ebsi dhe mbrojtje, c\u00ebnohet. Administrata publike, nga organet m\u00eb t\u00eb thjeshta deri te ministrit\u00eb, ngelet pa udh\u00ebzim, pa kompetenc\u00eb dhe pa mund\u00ebsi operimi. Gjykatat, t\u00eb cilat duhet t\u00eb interpretojn\u00eb norma sipas metodave hermeneutike, mbeten pa reference, sepse \u201cgjinia\u201d nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb kategori juridike, por nocion filozofik fluid i l\u00ebn\u00eb n\u00eb aj\u00ebr.<\/p>\n
P\u00ebr fat t\u00eb keq, ajo q\u00eb bie e para \u00ebsht\u00eb vet\u00eb barazia gjinore, e cila nuk mund t\u00eb ekzistoj\u00eb pa kategori juridike t\u00eb q\u00ebndrueshme \u201cburr\u00eb\u201d dhe \u201cgrua\u201d. Barazia nuk nd\u00ebrtohet mbi mjegullim; nd\u00ebrtohet mbi dallime t\u00eb qarta, t\u00eb njohura, t\u00eb mbrojtura. N\u00ebse shkrihet kuptimi juridik i gruas, shkrihet vet\u00eb objekti i mbrojtjes. N\u00ebse gjith\u00e7ka \u00ebsht\u00eb \u201cgjini\u201d, asgj\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb. Nj\u00eb ligj q\u00eb pretendon t\u00eb mbroj\u00eb grat\u00eb, por q\u00eb d\u00ebmton, relativizon, apo heq kategorin\u00eb e gruas duke e b\u00ebr\u00eb nj\u00eb nga mbi 72 gjinit\u00eb e pretenduara nga teorit\u00eb \u201cgender\u201d, nuk \u00ebsht\u00eb ligj progresiv, \u00ebsht\u00eb ligj q\u00eb e \u00e7b\u00ebn vet\u00eb objektin e tij, vet\u00eb gruan natyrore.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim, ligji i ri shqiptar nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gabim teknik, nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb risi e pad\u00ebmshme terminologjike, nuk \u00ebsht\u00eb modernizim dhe absolutisht nuk \u00ebsht\u00eb harmonizim me Europ\u00ebn. \u00cbsht\u00eb kriz\u00eb kushtetuese n\u00eb kuptimin m\u00eb t\u00eb thell\u00eb t\u00eb fjal\u00ebs. \u00cbsht\u00eb akt antikomb\u00ebtare sepse prish themelet antropologjike t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb shqiptare. \u00cbsht\u00eb akt anti-evropian sepse bie ndesh me standardin juridik t\u00eb Bashkimit Europian dhe t\u00eb Gjykat\u00ebs s\u00eb Strasburgut. \u00cbsht\u00eb akt anti-juridik sepse shkel parimet e qart\u00ebsis\u00eb, t\u00eb siguris\u00eb juridike dhe t\u00eb harmonis\u00eb s\u00eb rendit normativ. \u00cbsht\u00eb akt anti-realitet, sepse p\u00ebrpiqet t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb natyr\u00ebn me ideologjin\u00eb, faktin me ndjenj\u00ebn, realitetin me konstruktin social.<\/p>\n
Pik\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, \u00ebsht\u00eb detyrimi moral, profesional dhe qytetar i \u00e7do juristi, \u00e7do avokati, \u00e7do profesori t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs, \u00e7do gjykat\u00ebsi q\u00eb \u00ebsht\u00eb betuar t\u00eb mbroj\u00eb Kushtetut\u00ebn, \u00e7do deputeti q\u00eb ka mandat kushtetues dhe \u00e7do qytetari t\u00eb nd\u00ebrgjegjsh\u00ebm, t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb shfuqizimin e k\u00ebtij p\u00ebrkufizimi. Sepse k\u00ebtu nuk mbrohet thjesht nj\u00eb norm\u00eb. K\u00ebtu mbrohet vet\u00eb ideja e shtetit. N\u00ebse bie kjo kategori, bie e gjith\u00eb nd\u00ebrtesa kushtetuese. Nj\u00eb vend q\u00eb pranon t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb ligje pa realitet, pa qart\u00ebsi dhe pa kufij, ka nisur rr\u00ebshqitjen m\u00eb t\u00eb rrezikshme; largimin nga civilizimi juridik dhe afrimin me arbitrin, me kaosin dhe me err\u00ebsir\u00ebn normative q\u00eb ka shembur kombe t\u00eb t\u00ebra.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb moment historik, pyetja nuk \u00ebsht\u00eb \u201c\u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb gjinia?\u201d. Pyetja \u00ebsht\u00eb: a do t\u00eb lejojm\u00eb q\u00eb Shqip\u00ebria t\u00eb humbas\u00eb rendin e saj juridik p\u00ebr shkak t\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkufizimi t\u00eb gabuar? Dhe p\u00ebrgjigjja duhet t\u00eb jet\u00eb nj\u00ebz\u00ebri: jo.<\/p>\n
Zgjidhja juridike \u2013 \u00c7far\u00eb duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb Gjykata Kushtetuese?<\/p>\n
Nj\u00eb shtet modern nuk matet nga numri i ligjeve q\u00eb prodhon, por nga cil\u00ebsia e tyre dhe nga aft\u00ebsia e tij p\u00ebr t\u00eb korrigjuar gabimet strukturore q\u00eb rrezikojn\u00eb rendin kushtetues. P\u00ebrball\u00eb nj\u00eb norme q\u00eb ka futur n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb sistemit juridik nj\u00eb koncept fluid, t\u00eb paqart\u00eb, t\u00eb paankoruar n\u00eb biologji, t\u00eb huazuar gabimisht nga nj\u00eb Konvent\u00eb kuad\u00ebr dhe t\u00eb importuar fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb jasht\u00eb \u00e7do logjike interpretuese, Gjykata Kushtetuese e Republik\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb ka sot detyr\u00ebn e saj m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb q\u00eb nga themelimi: t\u00eb rikthej\u00eb rendin juridik n\u00eb binar\u00ebt e realitetit, t\u00eb Kushtetut\u00ebs dhe t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst historik, Gjykata nuk ka dhjet\u00eb alternativa. Ajo nuk ka as pes\u00eb. Gjykata ka vet\u00ebm dy rrug\u00eb juridike, dy modele q\u00eb kan\u00eb mbrojtur shtetet evropiane n\u00eb raste t\u00eb ngjashme, dhe t\u00eb dyja burojn\u00eb drejtp\u00ebrdrejt nga parimet themelore t\u00eb shtetit t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs, t\u00eb siguris\u00eb juridike dhe t\u00eb hierarkis\u00eb s\u00eb normave.<\/p>\n
Rruga e par\u00eb \u2013 Interpretimi konform Kushtetut\u00ebs: \u201cGjini = seks biologjik\u201d<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb rruga q\u00eb kan\u00eb ndjekur shumica e gjykatave kushtetuese europiane kur jan\u00eb p\u00ebrballur me norma t\u00eb paqarta, t\u00eb marra nga dokumente nd\u00ebrkomb\u00ebtare ose t\u00eb ndikuara nga diskursi sociologjik.<\/p>\n
Gjykata Kushtetuese e Gjermanis\u00eb, ka theksuar se shteti nuk mund t\u00eb shk\u00ebputet nga realiteti biologjik i individit pa cenuar sigurin\u00eb juridike dhe parimet themelore t\u00eb statusit civil. Kategorit\u00eb juridike t\u00eb gjinis\u00eb duhet t\u00eb ken\u00eb baz\u00eb faktike dhe t\u00eb verifikueshme, jo konstruksione sociologjike. Gjykatat franceze, ve\u00e7an\u00ebrisht Cour de Cassation, kan\u00eb mbrojtur n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritur nocionin juridik t\u00eb \u2018femme\u2019 dhe \u2018homme\u2019 si kategori t\u00eb bazuara n\u00eb seksin biologjik dhe kan\u00eb refuzuar k\u00ebrkesat p\u00ebr futjen e kategorive sociologjike n\u00eb gjendjen civile. Gjykata Kushtetuese e Italis\u00eb, e ka trajtuar gjinin\u00eb si kategori juridike t\u00eb dallueshme nga konceptet kulturore, duke e lidhur at\u00eb me realitete faktike, proces t\u00eb rregullt gjyq\u00ebsor dhe identitet personal t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, jo me \u2018role shoq\u00ebrore\u2019 t\u00eb l\u00ebvizshme.\u201d<\/p>\n
Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrjashtim historik. P\u00ebrkundrazi, \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e t\u00eb nj\u00ebjtit univers juridik, ku qart\u00ebsia konceptuale \u00ebsht\u00eb kusht p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e shtetit. Gjykata Kushtetuese mund dhe duhet t\u00eb thot\u00eb qart\u00eb, me gjuh\u00ebn e ligjit: \u201cGjinia, brenda kuptimit t\u00eb rendit kushtetues, ligjor, dhe social shqiptar, n\u00ebnkupton seksin biologjik mashkull\/fem\u00ebr, ashtu si\u00e7 \u00ebsht\u00eb kuptuar ky koncept n\u00eb historin\u00eb e t\u00eb drejt\u00ebs shqiptare q\u00eb nga viti 1912 e deri m\u00eb sot.<\/p>\n
Ky interpretim nuk \u00ebsht\u00eb ideologjik, nuk \u00ebsht\u00eb politik, nuk \u00ebsht\u00eb konservator apo progresiv.<\/p>\n
Ky interpretim \u00ebsht\u00eb kushtetues. Ai nuk shfuqizon ligjin, ai e harmonizon at\u00eb. Nuk krijon vakum juridik, p\u00ebrkundrazi e shmang at\u00eb. Nuk e fut Shqip\u00ebrin\u00eb n\u00eb nj\u00eb debat metafizik p\u00ebr identitetet, n\u00eb fakt e kthen sistemin n\u00eb themelet e vet logjike.<\/p>\n
Ky interpretim, n\u00ebse jepet nga Gjykata, shp\u00ebton Kodin e Familjes, gjendjen civile, statistikat komb\u00ebtare, sportin, politikat e mbrojtjes s\u00eb grave, jurisprudenc\u00ebn e m\u00ebparshme, parimin e siguris\u00eb juridike, detyrimet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb shtetit, dhe vet\u00eb harmonin\u00eb e brendshme t\u00eb sistemit normativ.<\/p>\n
Rruga e dyt\u00eb \u2013 Shfuqizimi i termit dhe kthimi n\u00eb Kuvend<\/p>\n
Gjykata Kushtetuese, n\u00ebse arrin n\u00eb p\u00ebrfundimin se interpretimi harmonizues nuk e shp\u00ebton dot termin, duhet t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb instrumentin e saj m\u00eb t\u00eb fort\u00eb: shfuqizimin e dispozit\u00ebs p\u00ebr shkak t\u00eb antikushtetutshm\u00ebris\u00eb s\u00eb saj t\u00eb qart\u00eb dhe t\u00eb pakorrigjueshme. Kjo nuk \u00ebsht\u00eb mas\u00eb ekstreme, kjo \u00ebsht\u00eb detyra p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn Gjykata Kushtetuese ekziston.<\/p>\n
N\u00ebse n\u00eb Shqip\u00ebri fjalia \u201cgjinia \u00ebsht\u00eb rol i nd\u00ebrtuar shoq\u00ebror\u201d nuk mund t\u00eb p\u00ebrputhet me Kushtetut\u00ebn, me aktet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb ratifikuara, me jurisprudenc\u00ebn, me kodet dhe me natyr\u00ebn e shtetit, at\u00ebher\u00eb Gjykata nuk ka zgjedhje tjet\u00ebr. Duhet ta shfuqizoj\u00eb. Sepse nj\u00eb norm\u00eb e paqart\u00eb, e paankoruar, e pap\u00ebrcaktuar, \u00ebsht\u00eb norm\u00eb antikushtetuese. Sepse nj\u00eb ligj q\u00eb nuk mund t\u00eb zbatohet, \u00ebsht\u00eb ligj i pavlefsh\u00ebm. Sepse nj\u00eb p\u00ebrkufizim q\u00eb bie ndesh me realitetin social dhe juridik t\u00eb shtetit, \u00ebsht\u00eb norm\u00eb e rrezikshme.<\/p>\n
Me shfuqizimin, Gjykata do t\u2019ia kthej\u00eb \u201ctopin\u201d Kuvendit, duke e detyruar at\u00eb t\u00eb prodhoj\u00eb nj\u00eb norm\u00eb t\u00eb qart\u00eb, t\u00eb sakt\u00eb, t\u00eb pajtueshme me Kushtetut\u00ebn dhe me t\u00eb drejt\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare. N\u00ebse Gjykata Kushtetuese nuk nd\u00ebrhyn, zinxhiri i pasojave \u00ebsht\u00eb i parashikuesh\u00ebm dhe i pashmangsh\u00ebm.<\/p>\n
N\u00eb fund t\u00eb k\u00ebtij udh\u00ebtimi analitik, p\u00ebrmes historis\u00eb juridike t\u00eb shtetit shqiptar, p\u00ebrmes dispozitave t\u00eb Kushtetut\u00ebs, p\u00ebrmes dokumenteve nd\u00ebrkomb\u00ebtare q\u00eb garantojn\u00eb t\u00eb drejtat themelore t\u00eb njeriut, p\u00ebrmes jurisprudenc\u00ebs s\u00eb Gjykat\u00ebs Europiane t\u00eb t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut dhe Gjykat\u00ebs s\u00eb Drejt\u00ebsis\u00eb s\u00eb BE-s\u00eb, p\u00ebrmes vendimeve t\u00eb gjykatave kushtetuese europiane dhe p\u00ebrmes tradit\u00ebs mbi nj\u00ebqindvje\u00e7are t\u00eb legjislacionit ton\u00eb komb\u00ebtar, mb\u00ebrrijm\u00eb n\u00eb nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb pamohueshme: Shqip\u00ebria nuk mund t\u00eb b\u00ebhet kurr\u00eb nj\u00eb laborator social. Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb tok\u00eb e askujt ku mund t\u00eb testohen teori sociologjike me t\u00eb cilat vet\u00eb Presidenti Trump dhe shtete t\u00eb tjera po p\u00ebrballen, pa rr\u00ebnj\u00eb, pa kontekst dhe pa lidhje me realitetin e shoq\u00ebris\u00eb shqiptare. Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shtet unitar, me identitet t\u00eb qart\u00eb juridik, me gjuh\u00eb t\u00eb konsoliduar normative dhe me nj\u00eb rend kushtetues q\u00eb nuk mund t\u00eb p\u00ebrmbyset nga nj\u00eb fjali, sado e sofistikuar t\u00eb ting\u00eblloj\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb thelb t\u00eb k\u00ebtij debati nuk \u00ebsht\u00eb politika. Nuk jan\u00eb as partit\u00eb. N\u00eb thelb t\u00eb k\u00ebtij debati \u00ebsht\u00eb vet\u00eb individi, \u00ebsht\u00eb vet\u00eb familja, \u00ebsht\u00eb vet\u00eb populli shqiptar, vet\u00eb Kushtetuta e Republik\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb.<\/p>\n
Kushtetuta nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tekst i ftoht\u00eb juridik; ajo \u00ebsht\u00eb kontrata e madhe morale, sociale dhe politike e nj\u00eb kombi q\u00eb ka zgjedhur t\u00eb jetoj\u00eb n\u00eb liri, n\u00eb drejt\u00ebsi dhe n\u00eb dinjitet. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontrat\u00eb, konceptet jan\u00eb t\u00eb qarta, aq t\u00eb qarta sa nuk ka asnj\u00eb dyshim se termi \u201cgjini\u201d n\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn shqiptare ka n\u00ebnkuptuar gjithmon\u00eb vet\u00ebm dhe vet\u00ebm seksin biologjik mashkull dhe fem\u00ebr, t\u00eb verifikuesh\u00ebm, t\u00eb qart\u00eb, t\u00eb pandryshuesh\u00ebm p\u00ebrmes perceptimit personal, dhe t\u00eb bazuar n\u00eb realitetin objektiv t\u00eb natyr\u00ebs njer\u00ebzore q\u00eb nga lindja.<\/p>\n
Kushtetuta flet p\u00ebr binaritet gjinor, Kodi i Familjes p\u00ebr \u201cburrin dhe gruan\u201d kur trajton martes\u00ebn, dhe flet p\u00ebr n\u00ebn\u00eb dhe baba kur trajton prind\u00ebrimin, t\u00eb gjitha t\u00eb lidhura me faktin biologjik t\u00eb lindjes. Kodi Penal mbron grat\u00eb si kategori t\u00eb cenueshme p\u00ebr shkak t\u00eb realiteteve biologjike dhe shoq\u00ebrore. E drejta e pun\u00ebs, e arsimit, e sportit, e statistika shtet\u00ebrore, \u00e7do deg\u00eb e juridiksionit shqiptar \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar mbi k\u00ebt\u00eb binaritet t\u00eb pandryshuar. Shqip\u00ebria nuk ka pasur kurr\u00eb nevoj\u00eb t\u00eb p\u00ebrkufizoj\u00eb \u201cgjinine\u201d sepse ajo ka qen\u00eb nj\u00eb kategori e vet\u00ebkuptueshme, nj\u00eb fakt natyror, nj\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb q\u00eb nuk k\u00ebrkonte sqarim.<\/p>\n
Aty ku e v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb, ligji nuk ka nevoj\u00eb t\u00eb shpik\u00eb terminologji. Aty ku realiteti \u00ebsht\u00eb i njohur, norma nuk ka nevoj\u00eb t\u00eb devijoj\u00eb prej tij. Aty ku shoq\u00ebria e ka t\u00eb qart\u00eb, shteti nuk ka t\u00eb drejt\u00eb ta turbulloj\u00eb.<\/p>\n
T\u00eb fut\u00ebsh papritur n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb sistemit juridik shqiptar nj\u00eb p\u00ebrkufizim t\u00eb huaj, nj\u00eb nocion t\u00eb importuar keq nga nj\u00eb Konvent\u00eb kuad\u00ebr, e cila as vet\u00eb nuk k\u00ebrkon k\u00ebt\u00eb interpretim, dhe ta importosh pa reflektim, pa analiz\u00eb, pa debat publik, pa studim akademik dhe pa vler\u00ebsimin minimal t\u00eb ndikimit juridik, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb akt q\u00eb bie ndesh jo vet\u00ebm me teknik\u00ebn legjislative, por me parimet m\u00eb t\u00eb thella t\u00eb shtetit t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs. Si\u00e7 paralajm\u00ebronte Gustav Radbruch, nj\u00eb norm\u00eb q\u00eb humbet qart\u00ebsin\u00eb konceptuale nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb ligj, por padrejt\u00ebsi e institucionalizuar; dhe si\u00e7 theksonte Kelsen, pa determiniz\u00ebm normativ rendi juridik shembet. Mjegullimi i koncepteve \u00ebsht\u00eb, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, forma m\u00eb e rrezikshme e shkeljes kushtetuese.<\/p>\n
Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb shtet federal, ku \u00e7do kanton, provin\u00e7\u00eb apo ent i pavarur mund t\u00eb interpretoj\u00eb veten. Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb republik\u00eb unitar\u00eb, me nj\u00eb gjuh\u00eb normative t\u00eb vetme, me nj\u00eb gjendje civile t\u00eb vetme, me statistika t\u00eb vetme dhe me nj\u00eb t\u00eb drejt\u00eb familjare, penale dhe administrative q\u00eb funksionojn\u00eb vet\u00ebm mbi baz\u00ebn e qart\u00ebsis\u00eb konceptuale. Prandaj nuk ka asnj\u00eb vend n\u00eb k\u00ebt\u00eb sistem p\u00ebr nocione t\u00eb paqarta, p\u00ebr identitete t\u00eb shumta sociale, p\u00ebr role t\u00eb l\u00ebvizshme q\u00eb sfidojn\u00eb vet\u00eb struktur\u00ebn kushtetuese t\u00eb shtetit.<\/p>\n
Kjo nuk \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje opinion, nuk \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje ideologjie, nuk \u00ebsht\u00eb as \u00e7\u00ebshtje preferencash politike. Kjo \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje shteti t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs, \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje kushtetute, \u00ebsht\u00eb \u00e7\u00ebshtje harmonie e rendit juridik, e t\u00eb drejtave themelore dhe t\u00eb vet\u00eb qenies s\u00eb shtetit shqiptar.<\/p>\n
N\u00ebse ligji nis e flet me gjuh\u00eb q\u00eb nuk e kupton dot vet\u00eb administrata q\u00eb duhet ta zbatoj\u00eb, n\u00ebse ligji nis e fut kategori q\u00eb nuk i njeh gjendja civile, n\u00ebse ligji nis e p\u00ebrplas terminologjin\u00eb me Kushtetut\u00ebn, me Konvent\u00ebn Europiane, me paktet nd\u00ebrkomb\u00ebtare, me jurisprudenc\u00ebn e Strasburgut, me acquis t\u00eb BE-s\u00eb, me Kodin Penal dhe me Kodin e Familjes, at\u00ebher\u00eb kemi hyr\u00eb n\u00eb territorin e rreziksh\u00ebm ku ligji nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb mburoj\u00eb e liris\u00eb, por burim i pasiguris\u00eb. Si\u00e7 paralajm\u00ebronte Edmund Burke n\u00eb Reflections on the Revolution in France, shoq\u00ebrit\u00eb shemben sa her\u00eb q\u00eb njeriu p\u00ebrpiqet t\u00eb shemb\u00eb institucionet natyrore dhe t\u2019i z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb ato me konstruksione ideologjike t\u00eb shk\u00ebputura nga realiteti.<\/p>\n
Shqip\u00ebria nuk mund t\u00eb fshihet pas termave t\u00eb mjegullt, nuk mund t\u00eb ngat\u00ebrroj\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb, nuk mund t\u00eb krijoj\u00eb kategori pa p\u00ebrmbajtje dhe nuk mund t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb politika publike mbi ide teorish q\u00eb nuk i q\u00ebndrojn\u00eb dot drit\u00ebs s\u00eb realitetit natyror. N\u00ebse nj\u00eb term nuk mund t\u00eb regjistrohet n\u00eb gjendjen civile, nuk mund t\u00eb zbatohet n\u00eb sport, nuk mund t\u00eb p\u00ebrdoret n\u00eb statistika, nuk mund t\u00eb interpretohet n\u00eb gjykat\u00eb dhe nuk mund t\u00eb p\u00ebrkufizohet n\u00eb administrat\u00eb, ai term nuk \u00ebsht\u00eb kategori juridike. \u00cbsht\u00eb mjegullim, dhe mjegullimi n\u00eb ligj \u00ebsht\u00eb fillimi i padrejt\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb moment historik, Shqip\u00ebria duhet t\u00eb zgjedh\u00eb: ose t\u00eb mbroj\u00eb qart\u00ebsin\u00eb, sigurin\u00eb juridike, rendin kushtetues dhe dinjitetin e t\u00eb drejt\u00ebs, ose t\u00eb lejoj\u00eb q\u00eb sistemi normativ t\u00eb shk\u00ebrmoqet n\u00ebn pesh\u00ebn e konfuzionit. Rruga e par\u00eb \u00ebsht\u00eb rruga e shtetit modern. Rruga e dyt\u00eb \u00ebsht\u00eb rruga e kaosit.<\/p>\n
Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse mesazhi final i k\u00ebsaj analize \u00ebsht\u00eb i thjesht\u00eb: Shqip\u00ebria nuk ka nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb ligj q\u00eb shpik gjuh\u00eb t\u00eb re, q\u00eb nd\u00ebrton kategori t\u00eb mjegullta, q\u00eb p\u00ebrmbys konceptet themelore t\u00eb t\u00eb drejt\u00ebs. Shqip\u00ebria ka nevoj\u00eb p\u00ebr barazi reale, p\u00ebr mbrojtje t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb grave, p\u00ebr politika efektive kund\u00ebr dhun\u00ebs, p\u00ebr drejt\u00ebsi t\u00eb arsyeshme dhe t\u00eb zbatueshme. Dhe k\u00ebto nuk nd\u00ebrtohen mbi mjegullim konceptual, por mbi qart\u00ebsi, logjik\u00eb, kushtetueshm\u00ebri dhe respekt ndaj natyr\u00ebs njer\u00ebzore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb betej\u00eb, nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb loj\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb nen, apo disa koncepte. \u00cbsht\u00eb n\u00eb loj\u00eb e ardhmja juridike e vendit, e institucioneve shqiptare, madje e vet\u00eb popullit shqiptar.<\/p>\n
Dhe n\u00eb fund t\u00eb fundit, si\u00e7 tha dikur juristi francez Portalis, arkitekti i Kodit t\u00eb Napoleonit, ligji duhet t\u00eb jet\u00eb \u201cnj\u00eb fener q\u00eb ndri\u00e7on e jo nj\u00eb grack\u00eb q\u00eb i z\u00eb njer\u00ebzit\u201d. Asnj\u00eb norm\u00eb q\u00eb krijon konfuzion, paqart\u00ebsi dhe mjegullim konceptual nuk e p\u00ebrmbush k\u00ebt\u00eb ideal themelor t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs. Sot Shqip\u00ebria ka nevoj\u00eb p\u00ebr ndri\u00e7im, p\u00ebr qart\u00ebsi, dhe drejt\u00ebsi; dhe jo p\u00ebr mjegullim, kaos, dhe eksperimentim. M\u00eb n\u00eb fund, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb fjala i takon Kushtetut\u00ebs dhe atyre q\u00eb jan\u00eb betuar ta mbrojn\u00eb; Presidentit, dhe n\u00ebse ky i fundit e dekreton ligjin, vet\u00eb Gjykat\u00ebs Kushtetuese.<\/p>\n
Burimi: tesheshi.com<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Asnj\u00eb sistem juridik nuk mbijeton dot pa qart\u00ebsi konceptuale. \u00c7do rend kushtetues nis me nj\u00eb \u201ctruall\u201d t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt ku termat kan\u00eb kuptim dhe funksion. N\u00eb k\u00ebt\u00eb truall hartohen ligjet, nd\u00ebrtohen institucionet, dhe gjykatat interpretojn\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn. Prandaj, kur nj\u00eb ligj i zakonsh\u00ebm vendos t\u00eb normoj\u00eb, e si n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast t\u00eb rishkruaj\u00eb nj\u00eb nga kategorit\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":86962,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-86961","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinione"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/86961","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=86961"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/86961\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":86963,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/86961\/revisions\/86963"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/media\/86962"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=86961"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=86961"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/prizrenpost.com\/al\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=86961"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}