E enjte, 8 Tetor 2026
Analizë historike e paanshme mbi krishterimin në Perandorinë Romake dhe provincat ilire
Përgjigjja historike është po për të dyja pyetjet, por në periudha të ndryshme dhe me dallime thelbësore. Krishterimi u përhap fillimisht pa mbështetjen e shtetit; më vonë pushteti romak i krishterë përdori edhe masa detyruese kundër praktikave të tjera fetare.
Tri fazat kryesore
• Shekujt I–III: Krishterimi u përhap pa mbështetjen e shtetit dhe të krishterët u përndoqën në periudha të caktuara.
• Shekulli IV: Krishterimi u legalizua dhe më pas u favorizua nga pushteti perandorak.
• Nga fundi i shekullit IV: Shteti romak ndaloi dhe ndëshkoi disa praktika pagane, duke përdorur detyrimin ligjor dhe, në disa raste, dhunën.
Këto zhvillime prekën provincat ilire. Megjithatë, nuk mund t’i quajmë pa dallim të gjithë ilirët «shqiptarë» në kuptimin kombëtar të sotëm, as të supozojmë se çdo ligj zbatohej njësoj në të gjitha provincat.
1. Si u përndoqën të krishterët në provincat ilire?
Perandoria Romake i përndiqte të krishterët kryesisht për refuzimin e disa detyrimeve fetare publike, përfshirë flijimet për perënditë tradicionale dhe kultin perandorak. Përndjekjet përfshinin burgime, konfiskime, tortura dhe ekzekutime, por nuk ishin të vazhdueshme gjatë tre shekujve të parë.
Një shembull nga territori i Shqipërisë së sotme është Shën Asti, peshkopi i Dyrrahut. Sipas traditës së krishterë, ai u martirizua gjatë sundimit të Trajanit (98–117). Dëshmitë mbështeten kryesisht në tekste hagiografike.
2. A u përhap krishterimi me forcë pas pranimit nga Roma?
Po, pushteti romak i krishterë përdori detyrimin ligjor dhe në disa raste dhunën kundër praktikave fetare tradicionale. Veçanërisht të rëndësishme ishin ligjet e viteve 391–392 nën Teodosin I, të cilat kufizuan ose ndaluan flijime dhe rituale pagane. Ato pasqyrohen në Codex Theodosianus, libri XVI.
Duhet dalluar ndalimi i praktikave fetare nga pagëzimi i detyrueshëm i çdo individi. Zbatimi i ligjeve ndryshonte sipas vendit, ndërsa krishterizimi vazhdoi edhe përmes familjeve, bashkësive dhe institucioneve.
3. A u detyruan ilirët të braktisnin besimet e tyre?
Dëshmitë tregojnë se popullsitë e provincave ilire praktikonin besime të ndryshme përpara krishterimit dhe se institucionet e krishtera u zhvilluan gjatë Antikitetit të Vonë.
4. Çfarë mund të pohojmë me siguri?
Roma pagane përndoqi të krishterët – I dokumentuar
Përndjekjet prekën provincat ballkanike – I dokumentuar
Martirizimi i Shën Astit – Traditë kishtare;
Roma e krishterë ndaloi disa praktika pagane – I dokumentuar
Krishterizimi përfshiu edhe presion shtetëror – I dokumentuar në nivel perandorak
Shumica e ilirëve u konvertuan me forcë – Nuk është vërtetuar
Përndjekje kundër shqiptarëve si etni – Nuk ka dëshmi
Përfundim
Krishterimi fillimisht ishte fe e përndjekur nga pushteti romak. Pasi fitoi mbështetjen e tij, shteti romak i krishterë përdori masa ligjore ndëshkuese dhe forma detyrimi kundër disa praktikave të tjera fetare. Në trojet ilire ekzistojnë dëshmi për bashkësi të hershme të krishtera dhe tradita për martirë, por dokumentacioni nuk lejon të përcaktohet sa banorë u vranë për besimin e tyre ose sa u konvertuan me forcë. Përndjekja e të krishterëve, kufizimi i paganizmit dhe krishterizimi i popullsive vendëse janë procese të lidhura, por jo identike.
Burime orientuese
• Codex Theodosianus, libri XVI (ligjet fetare të Perandorisë Romake të Vonë).
• Eusebius of Caesarea, Historia Ecclesiastica (burim antik, për t’u lexuar në kontekst kritik).
• Afrim Hoti, “Të dhëna arkeologjike për krishterimin e hershëm në Dyrrah (shek. IV–VII)”, Iliria (1996).
• Studime bashkëkohore mbi krishterizimin e Antikitetit të Vonë dhe historinë e provincave ilire.
