E diel, 4 Tetor 2026
Kafeja vjen, filxhani nxjerr avull dhe gllënjka e parë pihet pothuajse instinktivisht. Një veprim aq i zakonshëm, saqë vështirë se e lidhim me ndonjë rrezik për shëndetin. E megjithatë, problemi mund të jetë pikërisht aty: jo te ajo që pimë, por te temperatura në të cilën e pimë.
Vëmendjen te kjo çështje e rikthen një studim i ri, i publikuar në International Journal of Cancer dhe i koordinuar nga Njësia e Epidemiologjisë së Kancerit të Universitetit të Oksfordit. Studimi përfshiu gati një milion persona në Mbretërinë e Bashkuar, të cilët u ndoqën për më shumë se dhjetë vjet. Gjatë kësaj periudhe u diagnostikuan më shumë se 2 mijë e 300 raste me tumor të ezofagut. Ajo që bie në sy lidhet me temperaturën: personat që deklaruan se pinin rregullisht çaj ose kafe shumë të nxehtë kishin rreth tre herë më shumë rrezik për karcinomë skuamoqelizore të ezofagut, krahasuar me ata që i preferonin të vakëta. Rritja e rrezikut nuk u vu re, ndërkohë, për adenokarcinomën.
Tumoret e ezofagut nuk janë të gjithë njësoj.
“Karcinoma skuamoqelizore lind nga qelizat që veshin pjesën e brendshme të ezofagut, veçanërisht në pjesën e mesme dhe të sipërme: pikërisht ato që bien të parat në kontakt me një pije shumë të nxehtë. Adenokarcinoma, ndërkohë, shfaqet më shpesh në pjesën e poshtme të ezofagut, pranë stomakut, dhe lidhet kryesisht me refluksin kronik, ezofagun e Barrett-it dhe obezitetin”, shpjegon onkologu Paolo Manca, nga Onkologjia Mjekësore Gastroenterologjike e Fondacionit IRCCS Instituti Kombëtar i Tumoreve në Milano.
Në studim, në fakt, rritja e rrezikut e lidhur me pijet shumë të nxehta u vu re për karcinomën skuamoqelizore, jo për adenokarcinomën. Një shpjegim i mundshëm është se nxehtësia dëmton më drejtpërdrejt shtresën normale që vesh ezofagun, megjithëse vetëm ky studim nuk mjafton për të provuar se mekanizmi funksionon pikërisht në këtë mënyrë.
Rreziku ulet nëse temperatura është më e ulët
Në popullatën e studiuar, rreth 14% e karcinomave skuamoqelizore mund të ishin shmangur nëse personat që i pinin pijet e tyre “shumë të nxehta” do t’i konsumonin në një temperaturë më të ulët.
Kjo nuk do të thotë, megjithatë, se 14% e të gjithë tumoreve të ezofagut shkaktohen nga kafeja e nxehtë: kjo është një përllogaritje që i referohet asaj popullate specifike. Por e zhvendos qartë theksin e çështjes: më shumë rëndësi se çfarë ka në filxhan ka temperatura në të cilën e pimë.
Të dhënat, në fakt, nuk e vënë në shënjestër kafenë apo çajin në vetvete, por temperaturën në të cilën konsumohen.
“Nuk po flasim për efektin e kafesë apo çajit në rrezikun për tumor, por për rrezikun që lidhet me faktin se i pimë në temperatura tepër të larta”, thekson Silvano Gallus, epidemiolog dhe drejtues i Laboratorit të Kërkimeve mbi Stilet e Jetesës në Institutin Mario Negri të Milanos.
Në fund të fundit, dyshimi për nxehtësinë nuk lind sot.
Një shembull i studiuar veçanërisht është mateja, një infuzion që tradicionalisht konsumohet shumë i nxehtë në disa zona të Amerikës së Jugut.
“Studimet e marra në konsideratë edhe nga Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit kanë treguar një rritje të rrezikut për tumor të ezofagut të lidhur me konsumimin e matesë shumë të nxehtë, ndërsa një rritje e ngjashme nuk është vërejtur kur pija konsumohej e vakët ose e ftohtë. Këto vëzhgime kanë kontribuar në hipotezën se është kryesisht ekspozimi i mukozës së ezofagut ndaj temperaturave shumë të larta, më shumë sesa përbërja e pijes, ai që ka rëndësi”, shpjegon Valeria Edefonti, profesoreshë e asociuar e Statistikës Mjekësore në Universitetin e Milanos.
Që në vitin 2016, IARC, Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit, e ka klasifikuar konsumimin e pijeve në temperatura mbi 65 °C si “ndoshta kancerogjen për njerëzit” (Grupi 2A). Ky klasifikim lidhet me temperaturën në të cilën konsumohet pija.
World Cancer Research Fund i konsideron të forta provat për një ulje të rrezikut për disa tumore të lidhur me konsumimin e kafesë, megjithëse nuk i përkthen këto të dhëna në një rekomandim për të pirë më shumë kafe, pasi mbeten për t’u sqaruar sasia, mënyra e përgatitjes dhe aspekte të tjera.
“Sipas disa studimeve, kafeja mund të ndihmojë në uljen e rrezikut për disa tumore, veçanërisht të mëlçisë dhe endometrit, ndërsa kërkime të tjera sugjerojnë efekte të mundshme mbrojtëse edhe për neoplazi të tjera. Pra, çështja nuk është të demonizojmë kafenë apo çajin, por të shmangim konsumimin e tyre në temperatura tepër të larta”, shpjegon Mattia Garutti, onkolog në Qendrën e Referencës Onkologjike IRCCS në Aviano dhe divulgues në fushën e ushqyerjes dhe parandalimit të kancerit.
Për të kuptuar pse temperatura tepër e lartë e asaj që konsumojmë mund të na dëmtojë, duhet ta imagjinojmë mukozën e ezofagut si një barrierë delikate, nëpër të cilën kalojnë vazhdimisht ushqimet dhe pijet që konsumojmë.
“Një pije në temperaturë shumë të lartë mund të dëmtojë qelizat dhe të cenojë barrierën që ato formojnë”, shpjegon Paolo Manca, onkolog i Onkologjisë Mjekësore Gastroenterologjike në Fondacionin IRCCS Instituti Kombëtar i Tumoreve në Milano.
“Indi reagon duke u riparuar: eliminon qelizat e dëmtuara dhe prodhon të reja. Nëse dëmtimi përsëritet rregullisht, ky cikël dëmtimi dhe riparimi mund të favorizojë inflamacionin dhe një shumëzim të tepruar të qelizave. Ky është mekanizmi më i mundshëm i lidhjes me tumorin: me kalimin e viteve, një mjedis i dëmtuar vazhdimisht mund të lehtësojë përzgjedhjen dhe zgjerimin e qelizave me ndryshime gjenetike, duke e bërë indin edhe më të cenueshëm ndaj substancave të tjera kancerogjene. Pra, një djegie e vetme nuk do të thotë se personi është i destinuar të zhvillojë kancer: shqetësimi lidhet me ekspozimin e zakonshëm dhe të përsëritur”.
Edhe Garutti e përshkruan nxehtësinë si një dëmtim fizik të përsëritur.
“Është grumbullimi i këtyre stimujve, ndoshta së bashku me faktorë të tjerë rreziku, që ofron një shpjegim biologjikisht të besueshëm të lidhjes epidemiologjike”, shpjegon ai.
Fakti që nxehtësia mund të dëmtojë drejtpërdrejt ezofagun nuk është vetëm një hipotezë. Ekzistojnë raste të rralla, por mbresëlënëse, të djegieve të vërteta të shkaktuara nga pijet e valë.
Në Japoni, për shembull, një burrë 28-vjeçar, pasi piu rreth 200 mililitra kafe në një temperaturë pranë 90 °C, pësoi dëmtime të rënda të faringut dhe ezofagut dhe, në muajt në vijim, zhvilloi ngushtime cikatriciale aq të mëdha, saqë u bë e nevojshme heqja kirurgjikale e ezofagut dhe rindërtimi i tij.
Në një rast tjetër, një grua 59-vjeçare gëlltiti me shpejtësi kafe shumë të nxehtë në përpjekje për të kaluar një copë mishi që i kishte mbetur në fyt. Endoskopia tregoi një hematomë të gjatë të shoqëruar me një dëmtim termik të ezofagut.
Dëmtimi nga temperaturat e larta mund të lërë madje një shenjë shumë karakteristike në endoskopi. Te disa pacientë, mukoza merr një alternim shiritash të bardhë dhe të kuq, të cilët gastroenterologët i quajnë “candy-cane appearance”, pasi ngjajnë me vijat e një karameleje në formë shkopi.
Por kur janë kafeja apo çaji që pimë tepër të nxehtë? IARC përdor temperaturën 65 °C për të përcaktuar pijet “shumë të nxehta”. Por kjo nuk do të thotë se në 64 gradë nuk ndodh asgjë dhe në 66 gradë shfaqet papritur një rrezik.
Këtë e thekson edhe Valeria Edefonti, e cila merret, ndër të tjera, me epidemiologjinë ushqimore.
“65 °C nuk përfaqësojnë një kufi biologjik të prerë mes një temperature të sigurt dhe një temperature kancerogjene”.
Dhe pikërisht këtu studimi i ri paraqet njëkohësisht një nga aspektet e tij më interesante dhe një nga kufizimet e tij. Temperatura nuk u mat me termometër: pjesëmarrësit deklaruan nëse preferonin çajin dhe kafenë e vakët, të nxehtë apo shumë të nxehtë.
Sipas Edefontit, megjithatë, matjet e kryera në popullata të ngjashme tregojnë se në Mbretërinë e Bashkuar dhe në Shtetet e Bashkuara çaji dhe kafeja konsumohen përgjithësisht rreth 60 °C.
“Prandaj është e mundur që një pjesë e pijeve të përcaktuara si “shumë të nxehta” në studim të kenë qenë nën 65 °C, temperaturën e përcaktuar nga IARC. Nëse rezultati konfirmohet nga kërkime me matje të drejtpërdrejta, kjo mund të sugjerojë se rreziku fillon të rritet edhe përpara pragut konvencional prej 65 gradësh”.
Ka rëndësi edhe sa shpesh ezofagu ekspozohet ndaj nxehtësisë. Në studimin e ri, pirja e gjashtë ose më shumë pijeve të nxehta në ditë u shoqërua me një rrezik 71% më të lartë, edhe duke marrë parasysh temperaturën e deklaruar, por kjo nuk lejon që “gjashtë filxhanët” të shndërrohen në një prag të ri përtej të cilit kafeja bëhet e rrezikshme.
“Temperatura, sasia dhe shpeshtësia duhen konsideruar së bashku: sa më shpesh një mukozë ekspozohet ndaj temperaturave të larta, aq më i madh bëhet ekspozimi termik i përgjithshëm. Përkundrazi, duket se ka më pak rëndësi se cila pije e transporton këtë nxehtësi”, sqaron Edefonti.
Për të njëjtën arsye, problemi, të paktën në teori, nuk lidhet vetëm me çajin dhe kafenë.
“Nëse mekanizmi është dëmtimi termik i përsëritur nuk ka arsye të mendojmë se duhet të jetë ekskluziv vetëm për këto pije”, vëren Edefonti.
Edhe lëngjet e mishit, supat apo lëngje të tjera që konsumohen zakonisht shumë të nxehta mund të kenë të njëjtin efekt; për këto ushqime, megjithatë, provat epidemiologjike janë ende shumë më të dobëta.
Por, duke iu rikthyer çajit dhe kafesë, nëse nuk janë të valë, a mund të mos shqetësohemi për sasinë?
“Sa më shpesh ta ekspozojmë mukozën e ezofagut ndaj një stresi të fortë termik, aq më i madh mund të jetë dëmtimi kumulativ. Por kjo nuk do të thotë se pirja e shumë kafeve ose shumë çajrave përbën në vetvete një faktor rreziku për kancerin. Për ata që pinë disa kafe në ditë, këshilla kryesore nuk është domosdoshmërisht të reduktojnë numrin e tyre nga frika e tumorit të ezofagut, por mbi të gjitha të mos i pinë të valë”, përgjigjet Garutti.
Si ta kuptojmë nëse kafeja është shumë e nxehtë
Në këtë pikë mbetet pyetja më praktike. A duhet të fillojmë të masim temperaturën e ekspresit?
“Natyrisht, askush nuk mund të mendojë të përdorë një termometër çdo herë”, përgjigjet Garutti.
“Një eksperiment i vogël mund të bëhet një herë, për të kuptuar se çfarë ndjesie korrespondon me një pije rreth 60-65 °C”.
Më pas, janë dy rregulla shumë më të thjeshta.
E para është të presim disa minuta. Sipas Garuttit, në mënyrë orientuese, tre deri në pesë minuta mund të përbëjnë një masë paraprake të arsyeshme, duke pasur parasysh se ftohja ndryshon shumë në varësi të sasisë së pijes, llojit të enës dhe temperaturës fillestare.
“Nuk ekziston një kohë pritjeje e vlefshme për të gjithë: kjo varet nga temperatura fillestare, sasia dhe ena. Mund të ruhet kënaqësia e kafesë duke ndryshuar temperaturën në të cilën e pimë”, shpjegon onkologu Manca.
Rregulli i dytë është edhe më intuitiv: të dëgjojmë gojën.
“Nëse në gllënjkën e parë ndiejmë një nxehtësi të bezdisshme apo madje djegëse, është më mirë të presim”, sugjeron onkologu Garutti.
Nëse e kemi pirë gjithmonë të valë, a është tepër vonë?
Jo. Reduktimi që nga sot i ekspozimit të përsëritur ndaj nxehtësisë mbetet një zgjedhje e arsyeshme. Ajo që nuk dimë është se sa shpejt mund të ulet rreziku i mundshëm dhe nëse ai rikthehet saktësisht në nivelin e dikujt që nuk e ka pasur kurrë këtë zakon: studimi i ri nuk mund t’i përgjigjet kësaj pyetjeje.
Në fund, ekziston një simptomë që nuk duhet të injorohet: vështirësia në gëlltitje që priret të përkeqësohet, si ndjesia se ushqimi e ka të vështirë të kalojë ose ngec.
Edhe dhimbja gjatë gëlltitjes, rënia e pavullnetshme në peshë ose dhimbja e vazhdueshme pas kockës së kraharorit meritojnë një vlerësim mjekësor. Këto shqetësime mund të shkaktohen nga shumë gjendje të tjera, por nuk duhet t’i atribuohen automatikisht thjesht refluksit.
Lajmi i mirë është se, të paktën në këtë rast, parandalimi kalon përmes një veprimi mjaft të thjeshtë: ta lëmë filxhanin mbi tavolinë edhe disa minuta më shumë.
Burimi: mesazhi
