E diel, 18 Tetor 2026
Nëse përjashtojmë Slloveninë, e cila në përgjithësi është e para në rajonin tonë që përvetëson inovacionet teknologjike nga bota, kirurgjia robotike në Ballkanin Perëndimor ishte deri vonë një koncept imagjinar. Megjithatë, kohët kanë ndryshuar, dhe përdorimi i robotëve në mjekësi po fiton vrull në pothuajse të gjitha vendet nga ish-Jugosllavia, nga Kroacia në Maqedoni të Veriut.
Kirurgjitë robotike janë kryer në Slloveni që nga viti 2010. Nëse kërkojmë një pionier të kirurgjisë robotike në ish-vendin, rruga të çon në Celje, ku atë vit u krye kirurgjia e parë e asistuar nga roboti në Spitalin e Përgjithshëm. Deri në vitin 2023, në atë spital ishin kryer tre mijë operacione të prostatës të asistuara nga roboti, me zgjerim në specialitete të tjera.
Kjo teknologji është përhapur drejt lindjes. Në vitet e fundit, Kroacia ka krijuar disa qendra dhe ka futur sisteme të reja robotike në klinikat në Zagreb, Split dhe Rijekë.
Në vitin 2025, Serbia hyri gjithashtu në kirurgjinë kardiake me teknologji robotike. Në Bosnjë dhe Hercegovinë, operacionet e para të asistuara nga robotët filluan në vitin 2026 në Sarajevë. Zëvendësimi i parë i gjurit i asistuar nga robotët në Bosnjë u krye në Banja Luka.
Mali i Zi mori sistemin e tij të parë kirurgjikal robotik këtë vit, ndërsa Maqedonia e Veriut kreu operacionet e para urologjike robotike dhe filloi ndërtimin e qendrës së vet.
Pra, kirurgjia robotike në rajonin tonë nuk është më vetëm një histori për të ardhmen, por nuk është ajo që shohim në filma, ku një robot kryen një operacion plotësisht autonom pa kontroll njerëzor.
Sistemet robotike të sotme janë të tilla që roboti nuk “vendos” se ku të bëjë një prerje, as nuk operon pacientin në mënyrë të pavarur. Në Ballkanin Perëndimor, sistemet e asistencës robotike përdoren me një pamje tre-dimensionale të fushës kirurgjikale, lëvizje shumë të sakta dhe përdorimin e instrumenteve përmes prerjeve të vogla. Kirurgu “thjesht” ulet në tastierë dhe kontrollon “duart” robotike.
“Sistemi robotik ofron një numër përparësish në trajtimin e pacientëve. Kirurgët janë më të saktë kur kryejnë procedurën. Ne mund ta kryejmë procedurën në një fushë të vogël operative, kemi një rritje të fushës operative dhe më pak humbje gjaku gjatë procedurës operative, e cila përfundon më shpejt. Për pacientët, kjo do të thotë më pak ndërlikime, shërim më të shpejtë, më pak dhimbje pas operacionit dhe në fund të fundit, pacientët shkojnë në shtëpi më shpejt”, tha për HRT urologu dhe akademiku kroat Zheljko Kashtelan pasi seria e parë e procedurave të asistuara nga robotët u përfundua me sukses në Kroaci.
Revolucioni në sallat e operacionit në Ballkan u rrumbullakos nga një eksperiment nga Serbia, në të cilin një kirurg belg nga Beogradi në vitin 2025 operoi një pacient në Belgjikë nga një distancë prej 1,800 kilometrash duke përdorur konsola kirurgjikale speciale (telemanipulator master-slave) dhe rrjete të përparuara 4G dhe Wi-Fi.
Ngjarja ishte revolucionare për rajonin, pasi tregoi se si telemjekësia dhe dixhitalizimi mund të ndryshojnë të ardhmen, ku procedurat mund të kryhen nga njëri skaj i botës në tjetrin. Një pacient nga, le të themi, Prishtina nuk do të duhej të udhëtonte për në Slloveni për t’iu nënshtruar një procedure që nuk ekziston në vendin e tij.
Prof. Dr. Nermir Granov, kirurg kardiovaskular që jep lëndën Kirurgjia e së Ardhmes në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Sarajevës, është një nga më përgjegjësit për futjen e robotikës në sallat e operacionit të KCUS.
“Një robot nuk është diçka e veçantë, ajo që njerëzit zakonisht e imagjinojnë. Është një skllav, por një i automatizuar. Personi është ai që bën punën, dhe roboti është mediumi, mjeti me të cilin ai e bën atë, dhe falë të cilit ai e bën atë më mirë”, thotë Granov, Drejtor i Disiplinave Kirurgjikale në Qendrën Klinike të Universitetit të Sarajevës, i cili udhëhoqi ekipin që kreu transplantin e parë të zemrës në Bosnjë.
“Falë robotit, kemi eliminuar të metat e rëndësishme njerëzore – nervozizmin, dridhjet e duarve… Çdo gjë që bën, e bën shumë më saktë, dhe është më e lehtë të arrish struktura të caktuara. Sistemi i zmadhimit të imazhit të lejon të shohësh gjithçka. Roboti mund të hyjë përmes një hapjeje minimale dhe përmes saj të bëjë atë që një dorë njerëzore nuk mund ta bëjë, të manovrojë në një hapësirë të vogël me shikueshmëri të shkëlqyer”, shpjegon Granov.
Të gjitha vendet në rajon që përdorin këto procedura kanë kaluar nëpër programe trajnimi në bashkëpunim me ekspertë të huaj.
Përdorimi i robotëve për pacientët do të thotë më pak ndërlikime, shërim më të shpejtë, më pak dhimbje postoperative dhe një qëndrim më të shkurtër në spital
E gjithë kjo tingëllon e jashtëzakonshme, por kërkon edhe fonde. Çmimi i robotëve më modernë varion midis 1.5 dhe 2.8 milionë dollarëve, të cilëve duhet t’u shtohet edhe mirëmbajtja vjetore, e cila për më të mirët (Da Vinci) arrin në 100,000 dollarë. Përveç kësaj, nuk mjafton vetëm të blesh një robot, por edhe të trajnosh kirurgët në përdorimin e tyre ose, siç bëjnë disa vende në rajon, të hapësh qendrat e tyre të trajnimit ose rajonale.
Pyetja logjike është, me të gjitha këto kosto, sa kushton procedura? Në Slloveni, sigurimi mbulon procedurat robotike në institucionet publike, si dhe në Kroaci, Mal të Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Në Serbi, kjo varet nga kontrata e institucionit me Fondin e Sigurimeve Shëndetësore të Republikës, dhe në Bosnjë dhe Hercegovinë, mbulohet nëse procedura është në program dhe institucioni financohet nga fondi.
Kirurgjia autonome, larg të qenit e mbaruar
Megjithatë, përveç procedurave të financuara nga shteti, të asistuara nga robotët, disa klinika private në Kroaci, Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi kanë filluar gjithashtu t’i ofrojnë ato.
Një nga këto është Qendra Ndërkombëtare Mjekësore Priora në Çepin (Kroaci). Çmimet e procedurave nuk shpallen publikisht, por janë “me kërkesë”, si me të gjitha klinikat e tjera private.
“Çmimet janë me kërkesë dhe përcaktohen individualisht, pas ekzaminimit dhe llojit të operacionit. Ato zakonisht variojnë midis 16,000 dhe 20,000 eurove”, tha qendra e informacionit e Priora për Al Jazeera-n.
Pavarësisht të gjitha avantazheve (imazhe 3D, precizion, lëvizshmëri, prerje të vogla, më pak ngarkesë pune për kirurgun, etj.), përdorimi i robotëve nuk do të thotë automatikisht një rezultat më të mirë. FDA-ja amerikane thekson se kirurgjia e asistuar nga roboti nuk është e përshtatshme për çdo rast, dhe gjithashtu thekson rëndësinë e trajnimit dhe përvojës së kirurgut, pa të cilat roboti nuk mund të jetë efektiv.
Me këtë përparim, lind pyetja: si do të duket e ardhmja?
Kirurgjia autonome, e cila kërkohet duke lidhur robotët me inteligjencën artificiale, është ende shumë larg, kështu që njerëzit mbeten ende “koka” e operacionit.
Sistemet e së ardhmes mund të analizojnë imazhin gjatë operacionit, të njohin anatominë, të paralajmërojnë për rrezikun, të monitorojnë instrumentet, të analizojnë teknikën e kirurgut dhe të ndihmojnë në vendimmarrje. Kirurgu i së ardhmes do të punojë së bashku me një robot, një kompjuter dhe inteligjencë artificiale.
Kur inteligjenca artificiale, analiza e të dhënave dhe rrjetet e telekomunikacionit i shtohen platformës robotike, kufiri nuk është më vetëm se sa mirë kirurgu mund të operojë pacientin, por sa larg mund të shkojë kur nuk duhet të qëndrojë pranë pacientit dhe kur ka mbështetjen e një roboti dhe inteligjencës artificiale në krah.
Megjithatë, ky proces, sipas kirurgut slloven abdominal Jan Grosek, autor i veprës profesionale “Kirurgjia Robotike Abdominale: E Kaluara, e Tashmja dhe e Ardhmja”, nuk mendon se do të ndodhë shpejt.
Ai parashikon që e ardhmja e kirurgjisë robotike abdominale do të shënohet nga integrimi i inteligjencës artificiale që do të mundësojë “mbështetje vendimesh në kohë reale, njohje të strukturave anatomike, paralajmërime automatike për kirurgun dhe detyra kirurgjikale gjysmë-autonome”.
“Megjithatë, zhvillimi drejt autonomisë së plotë të të gjithë procedurës do të zgjasë edhe dy dekada ose ndoshta më shumë”, përfundoi Grosek.
Granov shton se ajo që po bëhet aktualisht në Sarajevë dhe qendra të tjera mjekësore evropiane është robotika makroskopike, por se e ardhmja po shkon drejt “zvogëlimit”.
“Në të ardhmen e afërt, do të kemi robotë që do të kopjojnë lëvizjet për të njëjtat procedura që kanë kryer tashmë. Ata do të mësojnë nga lëvizjet e kirurgut që i kontrollon ato. Prandaj, roboti do të ketë stilin e një kirurgu të caktuar që ka punuar me të dhe do të zhbllokojë lëvizje të reja”, thotë Granov, i cili përmendi gjithashtu integrimin e sistemeve të tjera me robotët, siç është inteligjenca artificiale.
“Ne tashmë kemi hyrë në fushën e mikrorobotikës, ku po zhvillohen sisteme mikrometrike që mund të veprojnë në një mënyrë të synuar në trup. Po zhvillohen gjithashtu sisteme që përdorin baktere për të gjetur inde specifike dhe për të dhënë terapi atje ose për të shkatërruar qelizat, dhe ka edhe sisteme që lejojnë që ato të drejtohen dhe të hiqen pas operacionit.”
Ky nuk është fundi, thotë Granov, sepse e ardhmja sjell mundësi të mëdha.
“Tani, po futen mikrokompjuterë që punojnë në shkallën nanometrike. Ata mundësojnë hyrjen në stacion dhe madje edhe modifikimet e ADN-së. Në të ardhmen, roboti do të mbledhë gjithnjë e më shumë informacion. Përveç kryerjes së procedurës së nevojshme, ai do të jetë në gjendje të kryejë një MRI dhe të zbulojë se çfarë është e gabuar… Për më tepër, priten procedura më të gjera mbi ADN-në dhe ndryshimi i vetive të saj sipas nevojës, por kjo është tashmë një e ardhme e largët. Megjithatë, asnjë robot, çfarëdo qoftë ai, nuk do të jetë në gjendje të zëvendësojë një njeri, por gjithmonë do të jetë ndihmësi i tij”, shtoi ai. /Al Jazeera Balkan/
Burimi: tesheshi
