E hënë, 17 Gusht 2026
Në shkrimin tim të mëparshëm të serisë “Pse mitet vazhdojnë të kenë rëndësi”, i referohesha skenës kyçe, dhe, për mua, më prekësen, të filmit të ri të Christopher Nolanit, Odiseja (2026). Heroi Odise, i humbur, i çorientuar, i dekurajuar, në kllapi, i thyer shpirtërisht dhe i rraskapitur, i udhëhequr nga perëndesha Athina (në terma jungianë, përfaqësuese e anima-s së tij, e femërores së brendshme dhe e urtësisë që ajo bart), ndërton një trap të improvizuar nga trarët e mbetur të anijes së tij krejtësisht të shkatërruar, e hedh në ujë, shtrihet mbi të dhe u dorëzohet baticave, erërave e rrymave që ta çojnë atje ku duhet.
Është një njeri i thyer dhe i mundur, por gjen guximin e brendshëm, ose dëshpërimin, për të hequr dorë nga kontrolli dhe për t’i besuar fuqisë e urtësisë misterioze të detit dhe të perëndive, pra pavetëdijes, në vend që të vazhdojë të mbështetet te egoja e tij heroike mashkullore për ta zgjidhur me forcë e me kokëfortësi sfidën e kthimit në Itakë.
Psikoterapeuti i madh zviceran Carl Gustav Jung (1955/1963) ka thënë dikur, me një lakonizëm therës, se “përjetimi i Vetes është gjithmonë një disfatë për egon”. Ai kishte parasysh se, për të arritur pjekurinë dhe për t’u bërë më të plotë, më të baraspeshuar, më të vetëdijshëm e më autentikë, domethënë për të kaluar procesin e individuacionit, egoja duhet të heqë dorë më në fund nga epërsia e fryrë, nga autoriteti dhe nga iluzionet megalomane për vendin e vet gjoja të pacenueshëm në qendër të psikikës dhe të personalitetit.
Egoja mund të jetë vërtet qendra e personalitetit të vetëdijshëm, thotë Jungu (1961), por vetja përfshin, përqafon dhe përthith edhe pavetëdijen, duke qëndruar në “qendrën e kësaj tërësie”. Egoja jonë, pjesë e personalitetit që të gjithë e kemi dhe që na duhet, duhet të mësojë, zakonisht rreth mesit të jetës ose më vonë, të luajë me gëzim e me përulësi violinën e dytë dhe t’i vihet në shërbim asaj që Jungu (1961) e quajti vetja, me të cilën ai kuptonte “tërësinë e personalitetit” dhe qendrën e tij të vërtetë.
Ndonjëherë egoja dhe vetja bien ndesh me njëra-tjetrën për atë që duam apo për atë që na duhet në një çast të caktuar, por të dyja duhen njohur dhe dëgjuar. Të mësosh t’i dallosh, t’i dëgjosh dhe t’i nderosh nevojat dhe dëshirat thelbësore të vetes, e jo vetëm ato të egos, është një nga punët herkuliane të mesit të jetës dhe kërkon gjithë guximin, mprehtësinë, përkushtimin dhe forcën tonë heroike.
Në të vërtetë, unë parapëlqej ta mendoj këtë “disfatë të egos”, sado shastisëse dhe poshtëruese, si një proces traumatik, por potencialisht transformues. Ashtu si Odiseja, ne fyhemi, përulemi, zhgënjehemi dhe ndihemi të mundur nga ngjarje të papritura, të cilat mund të marrin trajtën e vështirësive e mundimeve të jashtme, të situatave në dukje të pamundura, të simptomave psikiatrike enigmatike ose të krizave e konflikteve të brendshme që na tregojnë dhembshëm se nuk jemi aq zotër të vetvetes sa e përfytyronim, por i nënshtrohemi fuqive më të larta dhe relativisht autonome të pavetëdijes, të daimonikes (shih Diamond, 1996) dhe të vetë jetës.
Natyrisht, egoja i reziston furishëm një ndërgjegjësimi, zhvendosjeje dhe rrëzimi të tillë nga froni, duke u përpjekur ta ruajë iluzionin e kontrollit dhe të sundimit të plotë mbi realitetin e brendshëm e të jashtëm. Kjo rezistencë e egos ndaj dorëzimit para vetes është aq e fortë, aq këmbëngulëse dhe aq gjithëpërfshirëse, dhe ne jemi aq të identifikuar me egon apo me personën tonë, pra me imazhin e idealizuar e të mishëruar të egos — sa ndonjëherë duhet një krizë ekzistenciale apo një traumë në dukje e pakapërcyeshme që ta detyrojë egon të zbresë nga kulla e vet narcisiste dhe të zërë vendin që i takon. Egoja dikur krenare, e gjithëpushtetshme dhe sunduese duhet të pranojë në fund se i nënshtrohet vetes, jo e kundërta. Qasja jonë e zakonshme ndaj jetës dhe ndaj zgjidhjes së problemeve del e pamjaftueshme përballë krizës që kemi përpara. Na duhet të hapemi dhe të bëhemi të gatshëm për një mënyrë të re të të parit dhe të të përgjigjurit ndaj jetës.
Jeta, në mënyrë të pashmangshme, na sjell pikërisht atë që kërkohet. Një lloj terapie me elektroshok psikologjik. Kjo është një mënyrë për ta kuptuar atë që i ndodh Odisesë në odisenë e tij të paparashikueshme, dhe atë që i ndodh secilit prej nesh në odisenë tonë. Ndonjëherë shfaqja e parë e vetes përjetohet si një krizë apo traumë që na shemb jetën. Kur egoja jonë mposhtet ose pengohet nga fuqitë më të larta të jetës apo të pavetëdijes, ne priremi të përjetojmë depresion të thellë, brengë, hutim, plagë narcisiste, zemërim, mëri dhe hidhërim. Egoja e fryrë, pavarësisht përpjekjeve më të mira, nuk ia ka dalë ta zbërthejë problemin apo ta zgjidhë enigmën, nuk ka gjetur si të mbetet në kontroll, si ta ruajë vetërëndësinë e vet të çmuar. Por është pikërisht në atë disfatë poshtëruese dhe në pashpresën e dëshpërimin që vjen pas saj që aktivizohet pavetëdija — dhe konkretisht ajo që Jungu e quajti funksioni transhendent i psikikës — duke na dhënë një qëndrim, një depërtim, një qasje apo një këndvështrim të ri ndaj problemit ose ndaj ngërçit në dukje të pazgjidhshëm, si dhe rrugën për ta kapërcyer a zgjidhur atë në mënyrë konstruktive dhe krijuese, ashtu si heronjtë e plagosur grekë, Herkuli dhe Odisesë.
Paradoksalisht, njësoj si Herkuli që pastroi stallat e Augjisë, kjo “disfatë e egos”, sado torturuese, është e domosdoshme: ajo heq pengesat dhe bllokimet e grumbulluara prej kohësh, çliron, kthjellon dhe lëshon ujërat jetëdhënëse të vetes së pavetëdijshme, duke na i bërë më të arritshme fuqitë e saj rigjeneruese, përtëritëse, shëruese dhe krijuese. Në fund të fundit, është pikërisht ajo që e bën të mundur udhëtimin e suksesshëm drejt gjetjes dhe përmbushjes së fatit tonë — ashtu si për Odisenë.
Botuar fillimisht në Psychology Today. Solli në shqip Tesheshi.com.
Stephen Diamond, Ph.D., është psikolog klinik dhe forenzik në Los Anxhelos dhe autor i librit “Anger, Madness, and the Daimonic: The Psychological Genesis of Violence, Evil, and Creativity”.
Burimi: tesheshi
