E hënë, 12 Tetor 2026
“Shikoni qiellin, shihni hënën,” tha Presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan ndërsa zbuloi programin ambicioz hapësinor të Turqisë në vitin 2021, duke vënë në dukje se “programi kombëtar hapësinor do ta çojë vendin në ligën më të lartë të garës globale hapësinore“.
Edhe pse programi hapësinor turk, ndërkohë, nuk është realizuar brenda afateve të shpallura nga Erdogan në atë kohë, zbatimi i tij vazhdon.
Një hap gjigant drejt hapësirës u bë në shtator, kur u njoftua se prodhimi i një anijeje kozmike kishte përfunduar, e cila duhet të shkojë në Hënë në fillim të vitit 2027, në hapin e parë.
Dhe në të dytin, siç shkroi Anadolu, do të pasojë Marsi, gjë që do t’i lejojë Turqisë, nëse gjithçka shkon sipas planit, t’i bashkohet seriozisht garës së fuqive botërore në eksplorimin e hapësirës.
Sa larg ka arritur programi hapësinor turk? Cilat janë planet dhe çfarë dëshiron të arrijë Turqia në rrethanat aktuale gjeopolitike në të cilat hapësira po konsiderohet gjithnjë e më shumë si fushëbeteja e re e superfuqive botërore?
Çfarë parashikon programi hapësinor turk?
Programi hapësinor kombëtar turk u lançua në vitin 2021, kur Erdogan përshkroi planet e tij ambicioze. Qëllimi i parë ishte kontakti i parë me Hënën, i cili fillimisht ishte planifikuar për vitin 2023, por nuk u përmbush brenda afatit të planifikuar.
Në vitin 2024, Turqia dërgoi astronautin e saj të parë, Alper Gazeravcı, në hapësirë, në një mision në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor, ndërsa Tuva Atasever mori pjesë në një fluturim suborbital me Virgin Galactica.
Megjithatë, viti 2026 sjell një pikë kthese të madhe në disa fusha. Turqia nënshkroi së pari Marrëveshjen Artemis, të iniciuar nga NASA, e cila përcakton parime të përbashkëta për eksplorimin paqësor, të sigurt dhe transparent të Hënës, Marsit dhe trupave të tjerë qiellorë. Qëllimi i marrëveshjes është bashkëpunimi ndërkombëtar në lidhje me kthimin e njerëzve në Hënë dhe krijimin e një pranie të qëndrueshme njerëzore në satelitin e Tokës.
Këtë vit, Turqia ka zhvilluar projekte të reja satelitore, po zhvillon një ekosistem të teknologjisë hapësinore, po punon në një qendër hapësinore në Somali dhe po organizon një kongres astronautik në Antalia, duke konfirmuar kështu se hapësira nuk është projekti i saj i izoluar, por një strategji kombëtare.
Vendi ka satelitin e vet të komunikimit dhe vëzhgimit të Tokës TURKSAT 6A. Është sateliti i parë vendas dhe plotësisht vendas i komunikimit, me të cilin Turqia hyri në klasën elitare prej vetëm 11 vendeve në botë, të cilat janë të afta të zhvillojnë dhe prodhojnë satelitin e tyre të komunikimit, programin e tyre hënor, një sistem vendas hibrid të shtytjes, një agjenci hapësinore dhe një program kombëtar hapësinor.
Në shtator, ministri i Industrisë dhe Teknologjisë Turke, Mehmet Fatih Kacir, njoftoi se prodhimi, montimi dhe integrimi i anijes së parë hënore pa pilot të Turqisë kishte përfunduar, e ndjekur nga muaj të tërë testimesh në Qendrën e Integrimit dhe Testimit të Sistemeve Hapësinore.
Plani është që anija kozmike të dërgohet në Shtetet e Bashkuara pas testimit dhe lëshimit nga Qendra Hapësinore Kennedy në fillim të vitit 2027.
Anija kozmike, me peshë rreth 3.5 ton, do të duheshin dy muaj për të arritur në Hënë, sipas vlerësimeve, dhe orbita e saj e synuar është rreth 100 kilometra mbi sipërfaqen e saj. Misioni do të zgjasë të paktën tre, por është e mundur ta zgjatë atë në 18 muaj.
Ajo për të cilën Turqia krenohet është se më shumë se 80 përqind e kapaciteteve të brendshme u investuan në anijen kozmike, me softuer që u zhvillua plotësisht nga kapacitetet turke, sipas zyrtarëve.
Theksohet veçanërisht se anija kozmike ka një sistem hibrid shtytës që Turqia e zhvilloi vetë. Kacir tha se pikërisht në atë mision, sistemi turk i raketave hibride do të përdoret për herë të parë në hapësirën e thellë.
Në fakt, anija kozmike nuk do të shkojë vetëm në hënë. Sipas Tubitak Uzay (Instituti Turk i Kërkimeve të Teknologjisë Hapësinore), ajo ka një numër detyrash.
Do të hetojë formimin dhe dinamikën e ujit në Hënë, erën diellore, karakteristikat magnetike, mjedisin e rrezatimit pranë atij trupi dhe do të matë karakteristikat termike të sipërfaqes së Hënës. Tubitak, sipas Anadolia-s, e përshkruan misionin si potencialisht observatorin e parë hënor që studion ciklin e ujit në hënë.
Por ajo që duhet theksuar është se, sipas Ankarasë, hëna mund të shërbejë si një bazë operative për kërkime të ardhshme në hapësirën e thellë, përfshirë Marsin, i cili është planifikuar si ndalesa tjetër e programit hapësinor turk.
Turqia përpiqet të ruajë një ekuilibër në deklaratat e saj zyrtare. Nga njëra anë, ajo kritikon trendet globale në armatimin orbital dhe nënshkruan marrëveshje për hapësirën paqësore, ndërsa nga ana tjetër, po integron intensivisht teknologjinë hapësinore në sistemin e saj kombëtar të mbrojtjes në mënyrë që të mos mbetet prapa fuqive ushtarake globale.
Duket se Turqia jo vetëm që do të dërgojë një anije kozmike në Hënë, por edhe një mesazh se ku dëshiron të jetë në dekadat e ardhshme kur bëhet fjalë për teknologjinë, industrinë, bashkëpunimin ndërkombëtar dhe rendin global.
Si përshtatet Turqia në garën e re hapësinore?
Turqia, si të gjitha vendet më të zhvilluara në botë, nuk dëshiron të mungojë në arenën hapësinore, në të cilën shumë vende kanë hyrë tashmë, jo vetëm në një garë që sjell prestigj. Zhvillimi i teknologjisë hapësinore është i lidhur me një ekosistem më të gjerë industrial dhe shkencor, por edhe me strategjitë e mbrojtjes kombëtare.
Nga ana shkencore, NASA amerikane është lider në eksplorimin e Marsit, por në të njëjtën kohë dëshiron të dërgojë përsëri njerëz në Hënë dhe të zhvillojë infrastrukturën për misione afatgjata. Reuters e përshkroi zhvillimin e këtij viti të programit Artemis në kontekstin e konkurrencës në rritje, veçanërisht me Kinën, e cila po zhvillon programin e saj hënor dhe ambiciet afatgjata për të pasur njerëz në satelitin e Tokës. Kina është vetëm kombi i dytë që ka ulur dhe operuar me sukses një rover në Mars, dhe i vetmi që ka arritur anën e errët të Hënës.
India ka realizuar disa misione të rëndësishme hënore, dhe Japonia, Koreja e Jugut dhe vende të tjera po zhvillojnë aftësitë e tyre hapësinore.
Megjithatë, kompani private, të tilla si Virgin Galactica dhe Space X, janë bashkuar gjithashtu në garë, duke u bërë pjesë e ekonomisë së re hapësinore.
Turqia e sheh pjesëmarrjen në programet hapësinore si kanale bashkëpunimi me Shtetet e Bashkuara, si dhe me fuqitë evropiane dhe aziatike, dhe duke demonstruar projektimin dhe menaxhimin e sistemeve komplekse përtej Tokës, do të forconte gjithashtu pozicionin e saj strategjik.
A po i bashkohet Turqia militarizimit të hapësirës?
Sigurisht, aspekti ushtarak i ambicieve të Turqisë lind edhe këtu, për shkak të militarizimit të hapësirës, i cili rrit rrezikun e konfliktit të superfuqive.
“Hapësira është bërë një domen aktiv i luftës, ndërsa ushtritë garojnë në orbitë për supremaci, ndarje të inteligjencës në kohë reale dhe kontroll shtetëror mbi rrjetet”, tha për Reuters në mars të këtij viti Adel al-Saleh, CEO i gjigantit satelitor SES.
“Hapësira është bërë një zonë lufte që kërkon superioritet ushtarak në çdo orbitë”, paralajmëroi ai.
Nga ana tjetër, Turqia, përmes deklaratave zyrtare për agjencitë Reuters, AP dhe Anadolu, kundërshton fuqimisht militarizimin e hapësirës dhe mbështet përdorimin e saj paqësor, por gjithashtu po zhvillon me shpejtësi aftësitë e veta mbrojtëse hapësinore, duke deklaruar se ato i shërbejnë ekskluzivisht zbulimit të hershëm, mbrojtjes ajrore dhe komunikimeve të mbrojtura ushtarake, dhe jo për demonstrim force ose veprimesh sulmuese në hapësirë.
Siç raportohet nga Reuters, Turqia, përmes hyrjes së saj në marrëveshjet ndërkombëtare hapësinore, thekson qëndrimin se hapësira duhet të mbetet një zonë bashkëpunimi civil, jo një platformë për një garë armatimesh midis fuqive të mëdha. /tesheshi.com/
Burimi: tesheshi
