E enjte, 29 Tetor 2026
Nga Xhakarta në Meksiko Siti, nga Lagos në Nju Orleans, qindra qytete po përballen me fundosjen e tokës, një fenomen që kërcënon infrastrukturën dhe rrit rrezikun e përmbytjeve.
Shkaku kryesor është shfrytëzimi i tepruar i ujërave nëntokësore, por ndikojnë edhe urbanizimi intensiv dhe faktorët natyrorë.
Studimet tregojnë se ndërhyrjet e duhura publike mund ta ngadalësojnë ose edhe ta përmbysin këtë proces.
Një studim i publikuar më 12 tetor në revistën shkencore Nature Cities ka analizuar fundosjen e tokës në 465 qytete me mbi një milion banorë, të shpërndara në 107 vende.
Sipas kërkimit, të kryer nga studiues kinezë, fenomeni është veçanërisht shqetësues në Azinë Juglindore, Azinë Qendrore dhe Perëndimore, si dhe në Amerikën e Veriut.
Megjithatë, ai prek edhe qytete në Amerikën e Jugut, Afrikë dhe Rusi. Për të vlerësuar përmasat e problemit, studiuesit analizuan të dhënat satelitore të periudhës 2014-2023, të siguruara nga konstelacioni Sentinel-1 i Agjencisë Evropiane të Hapësirës.
Në shumicën e rasteve, fundosja shkaktohet nga nxjerrja e tepërt e ujërave nëntokësore, që çon në ngjeshjen e tokës. Ndikojnë gjithashtu pesha e ndërtesave dhe proceset natyrore.
Për më tepër, toka nuk ulet njëtrajtësisht. Ritmi i fundosjes mund të ndryshojë ndjeshëm edhe brenda së njëjtës zonë urbane.
Sipas gjeologut Jesse Kearse, nga Universiteti Victoria i Uellingtonit në Zelandën e Re, ky fenomen rrit ndjeshëm rrezikun e përmbytjeve, të cilat po bëhen më të shpeshta edhe për shkak të rritjes së nivelit të detit dhe reshjeve më intensive, të lidhura me ndryshimet klimatike.
Një nga shembujt më shqetësues është Xhakarta, kryeqyteti i Indonezisë, me rreth 42 milionë banorë.
Disa zona të metropolit ndodhen tashmë nën nivelin e detit, ndërsa pjesët bregdetare po fundosen me ritme që arrijnë shtatë centimetra në vit.
E ndërtuar në një deltë tropikale me lartësi të ulët, qyteti ka qenë gjithmonë i ekspozuar ndaj përmbytjeve nga lumenjtë dhe baticat. Megjithatë, fundosja e tokës e ka përkeqësuar situatën.
Në zonën portuale Muara Angke, ku jetojnë komunitete të cenueshme, përmbytjet ndodhin pothuajse çdo dy ditë.
Autoritetet indoneziane kanë ngritur diga, argjinatura, sisteme pompimi dhe struktura të tjera mbrojtëse, ndërsa planifikojnë edhe ndërtimin e një muri gjigant përgjatë bregdetit verior të ishullit Java.
Por këto masa mund të mos mjaftojnë pa një planifikim urban më të mirë dhe kontroll të shfrytëzimit të ujërave nëntokësore.
Kufizimet e para për nxjerrjen e tyre u vendosën vetëm në vitin 2021, megjithëse problemi ishte i njohur prej më shumë se tri dekadash.
Mungesa e një rrjeti të besueshëm të furnizimit me ujë i detyron shumë ndërtesa rezidenciale dhe tregtare të përdorin burimet nëntokësore.
Ndërkohë, qeveria indoneziane ka konfirmuar zhvendosjen e kryeqytetit në Nusantara, një qytet i ri që po ndërtohet në ishullin Borneo.
Një tjetër rast kritik është Meksiko Siti, i ndërtuar mbi tokën e butë argjilore të liqenit të dikurshëm Texcoco. Shfrytëzimi intensiv i ujërave nëntokësore dhe pesha e ndërtimeve kanë shkaktuar ngjeshjen e tokës prej më shumë se një shekulli.
Në disa zona, matjet e kryera për periudhën tetor 2025-janar 2026 treguan fundosje prej më shumë se dy centimetra në muaj.
Në fund të shekullit të kaluar, disa pjesë të qytetit u fundosën me afro 35 centimetra në vit, duke dëmtuar infrastrukturën, përfshirë metronë. Problemi përkeqësohet nga fundosja e pabarabartë, e cila krijon çarje në ndërtesa, rrugë dhe tubacione.
Situata kërcënon edhe furnizimin me ujë. Rreth gjysma e nevojave të kryeqytetit meksikan mbulohen ende nga ujërat nëntokësore, ndërsa dëmtimi i tubacioneve shkakton humbjen e rreth 40 për qind të ujit.
Thatësirat e viteve të fundit e shtojnë rrezikun e një krize të furnizimit. Ndërkohë, shenjat e fundosjes janë të dukshme edhe te monumentet historike. Pranë Kolonës së Pavarësisë janë shtuar 14 shkallë për të kompensuar ndryshimin e nivelit të rrugës, ndërsa katedralja e qytetit është anuar dukshëm.
Megjithatë, studimi tregon se procesi mund të frenohet. Osaka, në Japoni, pasi kufizoi nxjerrjen e ujërave nëntokësore dhe përdori burime alternative, ka kaluar nga fundosja në ngritjen e tokës me rreth katër milimetra në vit.
Përmirësime janë regjistruar edhe në qytetet kineze të boshtit Pekin-Tianjin, falë një projekti të nisur në vitin 2002 për transportimin e ujit nga rajonet jugore dhe kufizimin e pompimit në zonat e prekura.
Këto raste dëshmojnë se politikat publike dhe administrimi i qëndrueshëm i burimeve ujore mund të japin rezultate konkrete. Në Itali, ndër qytetet më të njohura për problemin e fundosjes janë Venecia dhe Ravenna, ku ndikojnë si aktivitetet njerëzore, ashtu edhe faktorët natyrorë.
Sipas Institutit të Lartë për Mbrojtjen dhe Kërkimin Mjedisor (ISPRA), fenomeni prek rreth 18 për qind të bashkive italiane. /tesheshi.com/
Burimi: tesheshi
