E diel, 9 Gusht 2026
Protestat që shohim sot në Shqipëri përfshijnë diçka më shumë sesa zemërimin e momentit. Ato pasqyrojnë një pyetje themelore: kujt i përket territori dhe kush vendos për të ardhmen e tij?
Nëse e shohim këtë moment politik përmes lentes së Carl Schmitt-it dhe librit të tij Toka dhe Deti, këto protesta nuk lidhen thjesht me një projekt të caktuar investimi apo me një resort. Ato përfaqësojnë një konflikt më të gjerë midis dy mënyrave të ndryshme të të kuptuarit dhe organizimit të botës: tokës dhe detit.
Sipas Schmitt-it, historia e njerëzimit është formësuar shpesh nga përplasja midis tokës dhe detit. Toka simbolizon rendin, kufijtë, identitetin, komunitetin dhe kujtesën. Deti përfshin lëvizjen, tregtinë, kapitalin, rrjetet globale dhe ndryshimin e vazhdueshëm. Toka kërkon stabilitet, ndërsa deti kërkon qarkullim.
Në Shqipërinë e sotme, ky konflikt duket qartë përgjatë vijës bregdetare.
Nga njëra anë qëndron nxitja për zhvillim ekonomik, sipas së cilës Shqipëria duhet të shfrytëzojë potencialin e saj bregdetar për të tërhequr investime, turizëm dhe kapital. Nga kjo pikëpamje, bregdeti nuk është thjesht një peizazh i bukur; ai është një motor ekonomik me potencial ende të pashfrytëzuar. Deti bëhet një mënyrë për t’u lidhur me botën.
Nga ana tjetër qëndron perspektiva e tokës: territori nuk është thjesht një aset ekonomik, por pjesë e kujtesës kolektive, identitetit lokal dhe interesit publik. Shumë protestues shqetësohen për më shumë sesa një projekt të vetëm ndërtimi. Shqetësimi i tyre më i thellë lidhet me faktin nëse vendimet mbi hapësirat publike po largohen nga komunitetet dhe po kalojnë në duart e pushtetit politik dhe investitorëve të mëdhenj.
Ndoshta pikërisht këtu qëndron thelbi i protestave.
Schmitt-i prezanton një koncept kyç: nomos-in, rendin që lind kur një shoqëri vendos se si ndahet dhe përdoret toka. Ai argumenton se në çdo epokë konfliktet më të rëndësishme lindin kur ky rend ndryshon. Kur njerëzit ndiejnë se mënyra se si e kuptojnë territorin e tyre po transformohet pa miratimin e tyre, lind rezistenca.
Ndoshta kjo shpjegon pse protestat e sotme duken më intensive sesa debate thjesht teknike. Diskutimi nuk lidhet vetëm me investimet apo mbrojtjen e mjedisit. Ai lidhet me mënyrën se si një vend i vogël si Shqipëria e imagjinon të ardhmen e vet: si një hapësirë që balancon me kujdes zhvillimin dhe ruajtjen e territorit, apo si një territor që hapet plotësisht ndaj logjikës globale të kapitalit dhe turizmit.
Kjo nuk do të thotë se zhvillimi dhe mbrojtja e territorit duhet domosdoshmërisht të jenë në konflikt. Përkundrazi, pyetja kryesore është nëse ekziston një model që mund t’i balancojë të dyja: të zhvillohet pa humbur ndjenjën e përkatësisë dhe të përparojë pa e shndërruar territorin në një mall të zhveshur nga historia dhe kujtesa e tij.
Në fund të fundit, protestat në Shqipëri lidhen me më shumë sesa një projekt të vetëm. Ato prekin një ide më të madhe: çfarë do të thotë të zotërosh dhe të qeverisësh territorin tënd në një botë të globalizuar.
Këtu, Toka dhe Deti bëhet më shumë sesa një vepër e historisë politike. Ajo shërben si një mjet për të kuptuar sfidat e Shqipërisë së sotme.
Konflikti që përshkruan Schmitt-i zhvillohet në disa nivele. Ndërsa ai na ndihmon të kuptojmë pse territori bëhet shkak i mosmarrëveshjeve politike, Pierre Bourdieu na lejon të shohim një dimension tjetër të së njëjtës betejë: luftën për të përcaktuar kuptimin e territorit. Schmitt-i flet për territorin si rend politik; Bourdieu përqendrohet te territori si objekt i pushtetit simbolik.
Jo të gjitha konfliktet politike zhvillohen për kontrollin e tokës apo të burimeve. Disa zhvillohen në një nivel më të thellë: mbi të drejtën për të përcaktuar kuptimet që formësojnë identitetin e një shoqërie. Kush përcakton çfarë është zhvillimi? Kush vendos se çfarë përbën interes publik? Kush ka fuqinë të paraqesë një vizion të së ardhmes si racional dhe të dëshirueshëm?
Këto pyetje shkojnë përtej projekteve konkrete apo konflikteve të momentit dhe ndihmojnë për të kuptuar disa nga debatet më intensive që po zhvillohen sot në Shqipëri.
Për të kuptuar këtë tension, veçanërisht ndriçuese janë idetë e Pierre Bourdieu-së, sidomos ato të zhvilluara në veprën e tij Mbi Shtetin. Për të, arritja më e madhe historike e shtetit nuk qëndron te përdorimi i forcës, por te kontrolli mbi kuptimin. Shteti bëhet vërtet i fuqishëm kur arrin të imponojë kornizat përmes të cilave shoqëria kupton dhe interpreton realitetin. Ai përcakton çfarë konsiderohet interes publik, çfarë quhet zhvillim, çfarë kuptohet si progres dhe cilat vizione të së ardhmes fitojnë legjitimitet.
Nga kjo perspektivë, protestat në Shqipëri rreth territorit, investimeve dhe hapësirave publike nuk janë thjesht mosmarrëveshje mbi projekte konkrete. Ato përfaqësojnë një konflikt më të thellë mbi autoritetin për të formësuar vetë realitetin shoqëror. Në qendër të tyre qëndron një pyetje thelbësore: kush ka të drejtën legjitime të përcaktojë interesin publik dhe zhvillimin?
Sipas Bourdieu-së, shteti nuk sundon vetëm përmes forcës fizike, siç argumentonte Max Weber. Ai sundon edhe përmes pushtetit simbolik: aftësisë për të imponuar mënyra të të menduarit që pranohen si të natyrshme dhe universale. Pikërisht kjo i jep shtetit ndikimin e tij të madh. Ai jo vetëm detyron; ai bind. Ai nuk qeveris vetëm; ai prodhon kuptim.
Përmes kësaj lenteje, debatet mbi territorin shkojnë përtej çështjeve të pronësisë, investimeve apo planeve të zhvillimit. Ato lidhen me mënyrën se si vetë territori kuptohet dhe përkufizohet.
Kur institucionet publike flasin për investime strategjike, rritje ekonomike, modernizim, vende pune dhe zhvillim turistik, ato nuk po përshkruajnë thjesht një realitet ekzistues. Ato po ndërtojnë një perceptim të caktuar të realitetit. Në këndvështrimin e Bourdieu-së, shteti po ushtron pushtetin e tij simbolik duke përcaktuar kategoritë legjitime të interpretimit.
Terma si “zhvillim”, “interes publik”, “pronë private”, “modernizim” apo “aset strategjik” nuk janë kurrë plotësisht neutralë. Ato janë kategori politike që paraqiten si kategori teknike. Fuqia e tyre qëndron në aftësinë për të fshehur natyrën e tyre politike dhe për t’u paraqitur si interpretime objektive të realitetit.
Bourdieu vëren gjithashtu se një nga funksionet kryesore të shtetit është universalizimi i interesave të veçanta. Shteti mund ta paraqesë një zgjedhje të caktuar politike si interes të përgjithshëm. Kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht pandershmëri; ajo tregon mënyrën se si funksionon pushteti shtetëror, duke prodhuar përkufizime që pretendojnë vlefshmëri universale.
Nga njëra anë qëndron narrativa zyrtare, e cila paraqet transformimet e territorit si të domosdoshme për zhvillimin dhe interesin kombëtar. Nga ana tjetër qëndrojnë qytetarët, aktivistët dhe komunitetet lokale, të cilët vënë në pikëpyetje jo vetëm projektin konkret, por edhe mënyrën se si përkufizohet vetë problemi.
Në këtë mënyrë, protestat nuk janë thjesht reagime ndaj një vendimi. Ato përfaqësojnë një përpjekje për të sfiduar kontrollin e shtetit mbi prodhimin e kuptimit. Konflikti nuk kufizohet te toka; ai përfshin edhe kategoritë përmes të cilave flitet për tokën. Përpara se të ndryshojë peizazhi fizik, ka ndryshuar tashmë peizazhi simbolik.
Një plazh nuk paraqitet më si hapësirë publike, ekosistem apo pjesë e trashëgimisë kolektive, por si potencial ekonomik. Një zonë natyrore shndërrohet në “aset”. Një projekt politik paraqitet si domosdoshmëri teknike. Një debat publik reduktohet në çështje ekspertize.
Këtu hyn në lojë koncepti i Bourdieu-së për dhunën simbolike: jo imponimi i drejtpërdrejtë me forcë, por imponimi i mënyrave të të menduarit që i bëjnë marrëdhëniet ekzistuese të pushtetit të duken normale, natyrore dhe të padiskutueshme.
Prandaj, kur qytetarët protestojnë, ata nuk kundërshtojnë vetëm një projekt ndërtimi, një kontratë apo një vendim administrativ. Ata kundërshtojnë një mënyrë të caktuar të organizimit të realitetit. Ata sfidojnë pretendimin se ekziston vetëm një mënyrë legjitime për të folur për të ardhmen.
Për këtë arsye, pyetja kryesore që shtrojnë këto protesta nuk është nëse një projekt është ekonomikisht i leverdishëm. Pyetja është më themelore: kush ka autoritetin të përcaktojë interesin publik?
Perspektiva e Bourdieu-së na fton të rimendojmë vetë demokracinë. Demokracia nuk është vetëm konkurrencë mes ideve politike. Ajo është gjithashtu konkurrencë mes mënyrave të ndryshme të emërtimit dhe interpretimit të botës. Ajo përfaqëson një luftë për të drejtën për të përcaktuar kuptimin e fjalëve që organizojnë jetën kolektive.
Ajo që po shohim sot është një përplasje midis kontrollit simbolik të shtetit dhe përpjekjes së qytetarëve për të rimarrë të drejtën për të përcaktuar realitetin për veten e tyre. Nuk është vetëm një debat mbi tokën; është një debat mbi atë se kush ka të drejtën të tregojë historinë e asaj toke, të përcaktojë funksionin e saj dhe të vendosë se çfarë lloj të ardhmeje konsiderohet e dëshirueshme.
Në fund, Schmitt-i dhe Bourdieu nuk ofrojnë shpjegime kundërshtuese, por plotësuese. Schmitt-i na ndihmon të kuptojmë konfliktin mbi territorin dhe rendin që e organizon atë. Bourdieu na ndihmon të kuptojmë betejën mbi kuptimet që legjitimojnë atë rend. Në protestat e sotme, këto dy dimensione ndërthuren. Qytetarët kundërshtojnë jo vetëm transformimin e territorit, por edhe mënyrën se si ky transformim emërtohet si zhvillim, interes publik apo domosdoshmëri kombëtare.
Prandaj, beteja e vërtetë nuk lidhet vetëm me atë se çfarë do të ndërtohet. Ajo lidhet me pyetjen se kush ka të drejtën të vendosë çfarë konsiderohet zhvillim, kush përcakton interesin publik dhe cilët zëra kanë autoritetin të formësojnë të ardhmen tonë të përbashkët.
Burimi: tesheshi
