E mërkurë, 1 Prill 2026
Më 19 dhjetor 1972, misioni Apollo 17 u rrëzua në Oqeanin Paqësor, duke shënuar herën e fundit që njeriu shkeli në Hënë. Sot, gjysmë shekulli më vonë, NASA po përgatitet për misionin Artemis II.
Pyetja që lind natyrshëm është: Pse u desh kaq shumë kohë? Përgjigja nuk qëndron te teknologjia, por te politika dhe financat. Programi Apollo lindi nga gara e Luftës së Ftohtë. Presidenti Kennedy e vendosi synimin si një sfidë gjeopolitike, dhe pasardhësi i tij, Lyndon B. Johnson, siguroi përmbushjen e tij.
Megjithatë, kostoja e lartë e Luftës së Vietnamit dhe reformat e brendshme e reduktuan buxhetin e NASA-s që në vitin 1966. Apollo përfundoi në vitin 1972 jo sepse dështoi, por sepse e kishte përmbushur detyrën e tij politike: mposhtjen e Bashkimit Sovjetik në garën hapësinore.
Pas Apollos, SHBA-të e humbën oreksin për eksplorimin e hapësirës së thellë. Presidenti Nixon e udhëzoi NASA-n të ndërtonte Anijen Kozmike (Space Shuttle), e konceptuar si një mjet i ripërdorshëm për qasje rutinë në orbitën e ulët të Tokës.
Ky fokus u përforcua në vitet 1990 me ndërtimin e Stacionit Ndërkombëtar Hapësinor (ISS). Ndonëse ISS u bë një simbol i bashkëpunimit shkencor, ai përthithi burime masive financiare që përndryshe mund të ishin përdorur për t’u kthyer në Hënë ose për të shkuar në Mars.
Gjatë dekadave, disa presidentë tentuan të rikthenin fokusin te Hëna, por dështuan. George H.W. Bush propozoi SEI-n, por kostot prej qindra miliarda dollarësh çuan në anulimin e tij. Ndërkohë programi Constellation i George W.Bush u anulua nga Barack Obama në vitin 2010 për shkak të mungesës së mbështetjes financiare nga Kongresi.
Ky cikël nxori në pah një problem strukturor: programet hënore kërkojnë angazhim shumëdekadësh, por ato duhet të konkurrojnë çdo vit me shpenzimet për mbrojtjen, shëndetësinë dhe ndryshimet e lidershipit politik.
Programi Artemis duket se i ka shpëtuar këtij cikli dështimesh pasi NASA po bashkëpunon me kompani private (si SpaceX) dhe po krijon një koalicion ndërkombëtar përmes Marrëveshjeve Artemis, duke ndarë kostot dhe rreziqet.
Qëllimi i Artemis nuk është vetëm një “vizitë” në satelitin e Tokës, por krijimi i një pranie të qëndrueshme për të mësuar se si të jetohet në një botë tjetër, si parapërgatitje për shkuarjen e njeriut në Mars.
Hendeku 50-vjeçar është një kujtesë se sa e vështirë është për demokracitë moderne të mbajnë investime kaq masive pa një presion të menjëhershëm gjeopolitik. Suksesi i Artemis do të varet nga përafrimi për një periudhë afatgjatë i interesave ekonomike, shkencore dhe politike. /tesheshi.com/
Burimi: tesheshi
